नयाँ दिल्ली । भारतका उपराष्ट्रपति जगदीप धनखडले स्वास्थ्यको कारण देखाउँदै आफ्नो पदबाट राजीनामा दिएका छन्। सोमबार राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मुलाई पठाएको राजीनामामा उनले अब आफ्नो स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिने बताएका हुन्।

धनखडले राष्ट्रपतिलाई लेखेको पत्रमा भनेका छन्, ‘म संविधानको धारा ६७ (क) बमोजिम तत्काल प्रभावबाट भारतको उपराष्ट्रपति पदबाट राजीनामा दिन्छु।’ ७४ वर्षीय धनखडले अगस्ट २०२२ मा उपराष्ट्रपतिको पदभार ग्रहण गरेका थिए। उनको कार्यकाल २०२७ सम्म थियो।

उनकाे राजीनामा स्वीकृत भएमा अर्को उपराष्ट्रपति कसरी निर्वाचित हुन्छन् र भारतको संविधानमा यसको लागि के प्रावधान छ?

उपराष्ट्रपति बन्न के के योग्यता चाहिन्छ, निर्वाचन आयोगको नियमावलीले के भन्छ ?

संविधानले के भन्छ?
भारतमा उपराष्ट्रपति पद राष्ट्रपति पद पछिको सर्वोच्च संवैधानिक पद हो। संविधान अनुसार, उपराष्ट्रपतिको निर्वाचन संविधानको धारा ६३ देखि ७१ र उपराष्ट्रपति (निर्वाचन) नियमावली, १९७४ अन्तर्गत हुन्छ।

अब उपराष्ट्रपति पद रिक्त भएकाले निर्वाचन आयोगले नयाँ उपराष्ट्रपतिको निर्वाचनको व्यवस्था गर्नुपर्नेछ।

उपराष्ट्रपतिको निर्वाचन कति दिन भित्र हुनेछ?
संविधानमा उपराष्ट्रपति पद सकेसम्म चाँडो पूर्ति गर्नुपर्ने उल्लेख छ। यसको अर्थ यो पदमा निर्वाचनको व्यवस्था सकेसम्म चाँडो गरिनुपर्छ।

संविधानको धारा ६८ को धारा २ अनुसार उपराष्ट्रपतिको मृत्यु, राजीनामा वा हटाइएमा वा अन्य कुनै कारणले रिक्त पद पूर्ति गर्न यथाशीघ्र निर्वाचन गर्ने व्यवस्था छ।

निर्वाचन आयोगको वेबसाइटका अनुसार सामान्य अवस्थामा, निवर्तमान उपराष्ट्रपतिको कार्यकाल समाप्त भएको ६० दिनभित्र अर्को उपराष्ट्रपतिको चुनाव गरिसक्नुपर्छ।

उपराष्ट्रपतिको कार्यकाल समाप्त हुनुभन्दा अगाडि नै यो निर्वाचन प्रक्रिया सम्पन्न हुन्छ। तर यदि उपराष्ट्रपतिको मृत्यु, राजीनामा वा पदबाट हटाइएर वा अन्य कुनै कारणले यो पद रिक्त भएमा, त्यसलाई पूर्ति गर्न सकेसम्म चाँडो निर्वाचन गर्ने व्यवस्था गरिन्छ।

उपराष्ट्रपति कसरी निर्वाचित हुन्छन्?
संविधानको धारा ६६ अनुसार, संसदका दुवै सदन (लोकसभा र राज्यसभा) का सदस्यहरू मिलेर बनेको निर्वाचन मण्डलले उपराष्ट्रपतिको निर्वाचन गर्दछ।

समानुपातिक प्रतिनिधित्व अनुसार, चुनाव एकल संक्रमणीय मत मार्फत गरिन्छ। यो मतदान गोप्य मतदान मार्फत गरिन्छ।

उपराष्ट्रपति पदमा निर्वाचित हुन के कस्ता योग्यताहरू आवश्यक पर्छन् ?

१. भारतको नागरिक हुनुपर्छ

२. पैँतीस वर्ष उमेर पूरा भएको

३. राज्यसभाको सदस्यको रूपमा निर्वाचित हुन योग्य हुनुपर्छ।

भारत सरकार वा कुनै राज्य सरकार वा कुनै पनि मातहत स्थानीय निकाय अन्तर्गत कुनै पनि लाभको पद धारण गरेको व्यक्ति योग्य हुनेछैन।

धनखडको अनुपस्थितिमा उनको काम कसले सम्हाल्छ?
उपराष्ट्रपतिको मृत्यु भएमा वा उनको कार्यकाल समाप्त हुनुभन्दा अगाडि राजीनामा दिएमा वा उपराष्ट्रपतिले राष्ट्रपतिको रूपमा काम गर्न थालेमा उनको उत्तराधिकारी को हुनेछ भन्ने कुरा संविधानले उल्लेख गरेको छैन ।

भारतको संविधान अन्तर्गत, उपराष्ट्रपति राज्यसभाको पदेन अध्यक्ष हुन्छन्। संविधानमा उपराष्ट्रपतिसँग सम्बन्धित एउटा मात्र प्रावधान छ, जुन राज्यसभाको अध्यक्षको रूपमा उनको कार्यसँग सम्बन्धित छ।

यदि पद रिक्त भयो भने, राज्यसभाको उपसभापति वा भारतको राष्ट्रपतिद्वारा अधिकृत राज्यसभाको कुनै अन्य सदस्यले कार्य गर्दछ।

उपराष्ट्रपतिको भूमिका भारतमा, उपराष्ट्रपति देशको दोस्रो सर्वोच्च संवैधानिक पद हो। उनको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ, तर कार्यकाल समाप्त भएपछि पनि, नयाँ उपराष्ट्रपतिले पदभार ग्रहण नगरेसम्म उनी पदमा रहन सक्छन्।

यद्यपि, उपराष्ट्रपति कुनै पनि संसद वा कुनै पनि व्यवस्थापिकाको सदस्य हुँदैनन्।

संविधान अनुसार, राष्ट्रपतिको मृत्यु, राजीनामा वा बर्खास्तीका कारण राष्ट्रपतिको पद रिक्त नभएसम्म वा अन्यथा राष्ट्रपतिको सकेसम्म चाँडो निर्वाचन नभएसम्म (जुन कुनै पनि अवस्थामा पद रिक्त भएको मितिबाट छ महिना भन्दा पछि हुने छैन) उपराष्ट्रपतिले राष्ट्रपतिको रूपमा काम गर्छन्।

अनुपस्थिति, बिरामी वा अन्य कुनै कारणले राष्ट्रपतिले आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न असमर्थ हुँदा, उपराष्ट्रपतिले ती कार्यहरू गर्दछन्। यस अवधिमा, उपराष्ट्रपतिले राष्ट्रपतिको सबै शक्ति र विशेषाधिकारहरू उपभोग गर्छन्।

उपराष्ट्रपतिलाई राज्यसभाको तत्कालीन सदस्यहरूको बहुमतले पारित गरेको र लोकसभाले सहमति जनाएको प्रस्तावद्वारा पदबाट हटाउन सकिन्छ।

धनखडको राजनीतिक यात्रा
जगदीप धनखडको जन्म १८ मे १९५१ मा राजस्थानको झुन्झुनु जिल्लाको किथाना गाउँमा भएको थियो।

उनले कक्षा १-५ सम्म गाउँको सरकारी प्राथमिक विद्यालयमा अध्ययन गरे र त्यसपछि घरधना सरकारी माध्यमिक विद्यालयमा भर्ना भए। १९६२ मा, उनले छात्रवृत्तिमा चित्तौडगढ सैनिक स्कूलमा भर्ना भए।

उनले जयपुरको महाराजा कलेजबाट बीएससी (भौतिकशास्त्र सम्मान) डिग्री हासिल गरे। यसपछि, उनले राजस्थान विश्वविद्यालयबाट एलएलबी (१९७८-७९) पूरा गरे।
धनखडले नोभेम्बर १९७९ देखि राजस्थान बार काउन्सिलको सदस्यको रूपमा वकालत गर्न थाले।

मार्च १९९० मा, उनलाई राजस्थान उच्च अदालतले वरिष्ठ अधिवक्ताको रूपमा नियुक्त गरेको थियो। धनखड १९९० देखि सर्वोच्च अदालतमा पनि अभ्यास गर्दै आएका छन्।
उनको राजनीतिक करियर १९८९ मा जनता दलको टिकट (भाजपा समर्थित) बाट झुनझुनु लोकसभा निर्वाचन क्षेत्रबाट चुनाव जितेर सुरु भएको थियो।

उनी १९९०-९१ को समयमा केन्द्रीय राज्यमन्त्री (संसदीय मामिला मन्त्रालय) पनि थिए। जनता दल विभाजन पछि, धनखड १९९१ मा कांग्रेसमा सामेल भए र कांग्रेसको टिकटमा अजमेरबाट लोकसभा चुनाव लडे तर हारे।

धनखड २००३ मा भाजपामा सामेल भए। उनी १९९३ देखि १९९८ सम्म किशनगढ विधानसभा क्षेत्रबाट विधायक थिए।

लोकसभा र विधानसभामा आफ्नो कार्यकालमा उनी धेरै महत्त्वपूर्ण संसदीय समितिहरूको सदस्य थिए।
बीबीसी