अहिले हामीले देखिरहेको कर्णाली प्रदेश अस्पतालको यो विशाल संरचना र चहलपहल एक दशक यताको उपलब्धि हो । मेरो स्मृतिमा यो अस्पतालको एउटा पुरानो तस्बिर छ, जतिबेला यो जिल्ला अस्पतालमात्र थियो । म बच्चा छँदा बिरामी भएर यहाँ आएको थिएँ । समयको चक्रले मलाई यहीँ सेवा गर्ने अवसर दियो ।

एक दशकअघि जब म बालरोग विशेषज्ञका रूपमा यो अस्पतालमा प्रवेश गरेँ, यहाँको अवस्था फरक थियो । केही डाक्टरमात्रै हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरू २४ सै घण्टा खटिनुहुन्थ्यो, आफ्नो क्षमताले भ्याएसम्मको अथक सेवा दिनुहुन्थ्यो । भवनहरू जीर्ण थिए । स्रोत–साधन सीमित थिए, तर सेवा गर्ने भावना असीमित थियो ।

त्यो समय, कर्णालीको स्वास्थ्य नियति भनेकै ‘रेफर’ हुनु थियो । भर्खरै जन्मेको शिशुलाई ज्वरो आयो वा श्वास बढ्यो भने अभिभावकहरू अत्तालिँदै नेपालगन्ज दौडन्थे । सुत्केरी आमालाई सामान्य जटिलता देखिनासाथ वा सर्पले टोकेको बिरामी आइपुग्नासाथ यहाँ प्राथमिक उपचार गरेर सिधै नेपालगन्ज पठाउनुको विकल्प थिएन । एउटा प्राथमिक उपचार केन्द्रजस्तै थियो, जहाँबाट बिरामीलाई अन्यत्र पठाउने काम बढी हुन्थ्यो ।

म आएपछि बालरोग विभाग स्थापना भयो । क्रमशः विशेषज्ञहरू थपिँदै जानुभयो । विभागहरू विस्तार हुन थाले, सेवाको दायरा फराकिलो बन्दै गयो । तर, वास्तविक चित्र त्यतिबेला बदलियो, जब अस्पतालको नेतृत्व (निर्देशक) मा डा. डम्बर खड्का आउनुभयो । उहाँको नेतृत्वले भौतिक संरचनादेखि सेवा प्रवाहको गुणस्तरसम्ममा अविश्वसनीय परिवर्तन ल्यायो । उहाँको कार्यकालले हामीलाई सिकायो– नेतृत्व केवल व्यवस्थापक होइन, एक दूरदर्शी र राजनीतिक तहलाई समेत घच्घच्याउन सक्ने शक्ति हुनुपर्छ ।

भौतिक संरचना बन्यो, अत्याधुनिक उपकरणहरू थपिए, स्वास्थ्य बीमा लागु भयो र नागरिकको विश्वास ह्वात्तै बढ्यो । कर्णालीका दूरदराजका नागरिकहरूका लागि प्रदेश अस्पताल ठुलो आशा र भरोसाको केन्द्र बन्यो ।

डा. डम्बरले प्रदेशका मुख्यमन्त्रीदेखि केन्द्रका स्वास्थ्यमन्त्रीसम्मलाई अस्पतालको आवश्यकता र सम्भावनाबारे निरन्तर झकझक्याउनुभयो । त्यतिबेला प्रदेश सरकारमा पनि स्वास्थ्यप्रति संवेदनशील नेतृत्व थियो । तत्कालीन सामाजिक विकासमन्त्री दल रावल र तत्कालीन मुख्यमन्त्री महेन्द्रबहादुर शाहीको योगदानलाई कर्णालीले कहिल्यै बिर्सन सक्दैन । मुख्यमन्त्री शाही बारम्बार भन्नुहुन्थ्यो– यो अस्पताललाई कर्णालीको गौरवका रूपमा, एउटा ‘बुटिक अस्पताल’ बनाउनुपर्छ ।

उहाँले केवल आश्वासन दिनुभएन, अस्पतालमै आएर अनुगमन गर्ने र आवश्यक बजेट सहजै उपलब्ध गराउने वातावरण बनाइदिनुभयो । यही साझा प्रयासको परिणाम हो– आज हामीले देखिरहेको यो आधुनिक भवन ।

भौतिक संरचना बन्यो, अत्याधुनिक उपकरणहरू थपिए, स्वास्थ्य बीमा लागु भयो र नागरिकको विश्वास ह्वात्तै बढ्यो । कर्णालीका दूरदराजका नागरिकहरूका लागि प्रदेश अस्पताल ठुलो आशा र भरोसाको केन्द्र बन्यो । परिणामस्वरुप, बिरामीको चाप थेग्नै नसक्ने गरी बढ्यो । आज अवस्था यस्तो छ कि अस्पतालले आफ्नो क्षमताभन्दा दोब्बर, तेब्बर बिरामीको भार बोकिरहेको छ । यो सफलता आफैँमा एउटा नयाँ सङ्कटको सूचक पनि हो ।

आज प्रदेश अस्पताल होस् वा कर्णालीका अन्य जिल्ला अस्पतालहरू, बिरामीले हरेक विभागमा घण्टौँ लामो लाइन बस्नुपर्छ । उसले चाहेजस्तो समय र गुणस्तरीय परामर्श पाउन सकिरहेको छैन । यहाँ मिर्गौला प्रत्यारोपण भइसक्यो, मुटुको जटिल शल्यक्रिया हुन थालेको छ, हाइ–टेक आईसीयूहरू सञ्चालनमा छन् । तर यी सबै सेवाका पछाडि एउटा कटु सत्य लुकेको छ– जनशक्तिको चरम अभाव ।

सेवा छ, तर सेवा दिने हातहरूको कमी छ । डाक्टर, नर्स, प्यारामेडिक्स र व्यवस्थापकीय कर्मचारीहरूको संख्या अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डको तुलनामा अत्यन्तै न्यून छ । अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डलाई आधार मान्ने हो भने, हाम्रो जनशक्ति २०–२५ प्रतिशत पनि छैन । राज्यले लोक सेवामार्फत तोकेको दरबन्दी शतप्रतिशत पूर्ति हुँदा पनि हामी मुस्किलले ३५ प्रतिशतको हाराहारीमा पुग्छौँ । यसको अर्थ, एउटा स्वास्थ्यकर्मीले तीनदेखि चार जनाको काम गर्नुपर्ने बाध्यता छ । यस्तो अवस्थामा गुणस्तर कायम राख्नु कति चुनौतीपूर्ण होला ? एउटै व्यक्तिले दिनमा दुई–तीन सय बिरामी हेर्नुपर्दा सेवाको गुणस्तरमा ह्रास आउनु स्वाभाविक हो । त्यसैले, अहिलेको सबैभन्दा ठुलो चुनौती भनेको यही जनशक्तिको खाडल पुर्नु हो । यदि राज्यले बिरामीको बढ्दो चापअनुसार स्वास्थ्यकर्मीको संख्या पनि बढाउँदै लैजान सक्यो भनेमात्र हाम्रो भविष्य उज्ज्वल छ ।

समस्याको जड पहिचान गरेपछि अब समाधानको बाटो खोज्नुपर्छ । टुक्रे समाधानले यो विशाल समस्यालाई सम्बोधन गर्न सक्दैन । यसको एकमात्र दीर्घकालीन र दिगो समाधान हो– प्रदेश अस्पताललाई ‘कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान’ जस्तै एउटा स्वायत्त र प्राज्ञिक संस्थामा रूपान्तरण गर्नु । प्रतिष्ठान केवल एउटा ठूलो अस्पताल होइन, यो एउटा यस्तो इकोसिस्टम हो, जसले सेवा, शिक्षा र अनुसन्धानलाई एकसाथ अगाडि बढाउँछ ।

यस कारण आवश्यक छ प्रतिष्ठान

१. दक्ष जनशक्ति उत्पादनको केन्द्र

आज हाम्रा युवाहरू डाक्टर, नर्स वा अन्य स्वास्थ्यकर्मी बन्नका लागि काठमाडौँ वा बाहिर जान बाध्य छन् । त्यहाँ पढाइको भन्दा बसाइ र अन्य खर्च महँगो छ, जसले गर्दा कर्णालीका अधिकांश जेहेन्दार विद्यार्थी अवसरबाट वञ्चित छन् । यदि हामीले यहीँ प्रतिष्ठान बनायौँ भने हाम्रा छोराछोरीले आफ्नै घर–आँगनमा बसेर कम शुल्कमा गुणस्तरीय चिकित्सा शिक्षा हासिल गर्न सक्छन् ।

यसले दुई वटा काम गर्छ– पहिलो, स्थानीयस्तरमै दक्ष जनशक्ति उत्पादन हुन्छ, जो यहाँको भूगोल र समाजसँग परिचित हुन्छन् । दोस्रो, ‘ब्रेन ड्रेन’ को समस्या समाधान हुन्छ र उत्पादित जनशक्तिले यहीँ सेवा गर्ने सम्भावना बढ्छ ।

२. सेवाको गुणस्तरमा वृद्धि

प्रतिष्ठान बनेपछि हरेक विभाग प्राज्ञिक केन्द्र बन्छ । अहिले लोकसेवाले खटाएका तीन जना डाक्टरले चलाएको विभागमा भोलि एक जना ‘प्रोफेसर’ हुनेछन् । प्रोफेसर हुनका लागि लामो अनुभव, गहिरो अध्ययन र अनुसन्धान चाहिन्छ । उनले प्रत्यक्ष रूपमा सबै बिरामी नहेरे पनि आफ्ना जुनियर डाक्टरहरूलाई जटिल केसहरूमा मार्गदर्शन गर्छन् । उनको अनुभव र ज्ञानले पूरै विभागको उपचार पद्धतिलाई परिष्कृत र गुणस्तरीय बनाउँछ । यसले अस्पताललाई उपचार गर्ने ठाउँ मात्र नभएर, सिक्ने र सिकाउने केन्द्रमा परिणत गर्छ ।

३. अनुसन्धान र नीति निर्माणमा सहयोग

हामी अहिले पनि स्वास्थ्यका धेरै निर्णयहरू अन्दाजको भरमा गरिरहेका छौँ । प्रतिष्ठानले अनुसन्धानलाई बढावा दिन्छ । जस्तै, कर्णालीका दलित वा पिछडिएका समुदायका बालबालिकामा कुपोषण र संक्रमण किन बढी छ ? यसको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक कारण के हो ? यस्ता प्रश्नहरूको जबाफ अनुसन्धानले दिन्छ । जब तथ्य र तथ्याङ्क बाहिर आउँछ, तब राज्यले लक्षित वर्गका लागि प्रभावकारी नीति र कार्यक्रम बनाउन सक्छ । यसरी समाज विज्ञानमा आधारित भएर अगाडि बढ्छ ।

४. जिल्ला अस्पतालहरूसँग समन्वय

प्रतिष्ठानको मोडेल यस्तो बनाउनुपर्छ कि यसले केवल सुर्खेतमा मात्र सेवा सीमित नराखोस् । यसलाई कर्णालीका सबै जिल्ला अस्पतालहरूसँग जोड्नुपर्छ । प्रतिष्ठानका विशेषज्ञहरूले रोटेसनका आधारमा जिल्ला–जिल्लामा गएर सेवा दिने र त्यहाँका स्वास्थ्यकर्मीलाई तालिम दिने व्यवस्था गर्न सकिन्छ । यसले कर्णालीको समग्र स्वास्थ्य प्रणालीलाई नै बलियो बनाउँछ ।

• आर्थिक भारको कुरा

जब प्रतिष्ठानको कुरा आउँछ, पहिलो प्रश्न उठ्छ– पैसा कहाँबाट आउँछ ? प्रदेश सरकारको आम्दानीले त तलब खुवाउन पनि धौ–धौ छ । यो यथार्थ हो, तर यो पूर्ण सत्य होइन ।

पहिलो कुरा, प्रदेश सरकारले ठुला र असम्भव योजनामा बजेट ‘फ्रिज’ गराउने प्रवृत्ति अन्त्य गर्नुपर्छ । ठुला नेताहरूले आफ्ना कार्यकर्ता पाल्न वा राजनीतिक स्वार्थका लागि वर्षौंसम्म योजनाहरू ओगटेर राख्ने तर काम सुरु नगर्ने परिपाटी छ । त्यस्ता अनुत्पादक योजनाहरूमा अड्किएको बजेटलाई स्वास्थ्य जस्तो प्रत्यक्ष जनसरोकारको विषयमा लगाउनुपर्छ ।

दोस्रो, प्रतिष्ठानमा गरिने लगानी ‘खर्च’ होइन, ‘लगानी’ हो । यो मुख्यमन्त्री रोजगार कार्यक्रमजस्तो पैसा बाँड्ने काम होइन । यो एउटा यस्तो सम्पत्ति हो, जसले आउने पुस्ताका लागि स्वास्थ्य, शिक्षा र रोजगारी सुनिश्चित गर्छ । तेस्रो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तर्क, हामीले यो लगानीका लागि संघ सरकारसँग लड्नुपर्छ । यो हाम्रो अधिकार हो । इतिहास साक्षी छ, बहादुर शाहले खस राज्य (जुम्ला) माथि विजय हासिल गरेपछि कर्णालीलाई योजनाबद्ध रूपमा पछाडि पारियो । शासकहरूले कुनै पनि क्षेत्रमा लामो समय शासन गर्न त्यहाँका जनतालाई अशिक्षित, गरिब र आपसमा विभाजित राख्ने नीति लिन्छन् । कर्णालीमाथि त्यही भयो । बहादुर शाहदेखि राणाकाल र पञ्चायतसम्म, यहाँ विकासको लगानी शून्यप्रायः रह्यो । त्यसैले, आज हामीले संघ सरकारसँग केवल यो वर्षको बजेट होइन, २०० वर्षदेखिको ऐतिहासिक क्षतिपूर्ति माग गर्नुपर्छ । प्रतिष्ठान निर्माण त्यही क्षतिपूर्तिको एउटा हिस्सा हो भनेर हाम्रा नेताहरूले तर्क गर्न सक्नुपर्छ ।

खर्च कटौती र आम्दानीको नयाँ स्रोत

यदि प्रदेशसँग पैसा कम छ भने उसले झन् स्वास्थ्य र शिक्षाजस्ता क्षेत्रमा लगानी बढाउनुपर्छ । किनकि यसले हाम्रो पैसा बाहिरिनबाट रोक्छ । आज कर्णालीको मानिसले वर्षभरि बाख्रा पालेर कमाएको पैसा बिरामी पर्दा नेपालगन्ज र भारतको लखनउमा लगेर खर्च गर्न बाध्य छ । छोराछोरी पढाउन काठमाडौँ पठाउँदा हाम्रो अर्थतन्त्र बाहिर गइरहेको छ । यदि हामीले यहीँ प्रतिष्ठान बनायौँ भने त्यो पैसा यहीँ खर्च हुन्छ । बिरामीले यहीँ उपचार गराउँछ, विद्यार्थीले यहीँ पढ्छ ।

प्रदेश अस्पतालको समितिमा जम्मा भएको २५–३० करोड रुपैयाँ कहाँबाट आयो ? यहीँका बिरामीले उपचार गराएर आएको हो । यसरी, खर्च कटौती गर्नु पनि आम्दानी बढाउनु बराबर हो । यसले आम्दानी पनि सिर्जना गर्छ । जुम्ला प्रतिष्ठानमा भारतीय विद्यार्थीहरू पढ्न आइरहेका छन् । नेपालगन्ज मेडिकल कलेजमा हरेक वर्ष भर्ना हुने १०० विद्यार्थीमध्ये ६० जना भारतीय हुन्छन् । एक जना भारतीय विद्यार्थीले करिब एक करोड रुपैयाँ तिर्छ भने त्यसले वार्षिक ६० करोड रुपैयाँ लुम्बिनी प्रदेशमा भित्र्याइरहेको छ । हामीले कर्णालीमा त्यस्तै संस्था किन नबनाउने ? यो त आम्दानी बढाउने र खर्च घटाउने सबैभन्दा उत्तम विधि हो । पैसा छैन भनेर हात बाँधेर बस्ने हो भने हामी सधैँ यस्तै रहन्छौँ ।

विगत १० वर्षको स्वास्थ्य क्षेत्रको विकास हेर्दा हामी आशावादी हुने ठाउँ प्रशस्त छ । तर अब हामी स–साना सुधारमा मात्रै अल्झिएर हुँदैन । कर्णालीलाई एउटा ठुलो फट्को चाहिएको छ र त्यो फट्को ‘प्रतिष्ठान’ मार्फतमात्र सम्भव छ । प्रतिष्ठान बन्दा सुरुका केही वर्ष राज्यलाई आर्थिक भार पर्ला, तर यो भविष्यको सुनिश्चितताका लागि आज गरिने सबैभन्दा बुद्धिमानीपूर्ण लगानी हुनेछ ।

संघीय सरकारले छुट्टै शिक्षण अस्पताल बनाउने भनेर चार वर्षदेखि आयोजना अल्झाइरहेको छ । त्यो ठुला योजना देखाएर बजेट फ्रिज गर्ने पुरानै राजनीतिक खेल हो । त्यसलाई कुरेर बस्नुभन्दा प्रदेश सरकारले नै प्रदेश अस्पताललाई स्तरोन्नति गरेर प्रतिष्ठान बनाउने आँट गर्नुपर्छ । यसका लागि अहिले नै ठुला भौतिक संरचना बनाइरहनु पर्दैन, भएकै संरचनाबाट सुरु गर्न सकिन्छ । मुख्य कुरा, जनशक्ति थप्ने, पाठ्यक्रम विकास गर्ने र एउटा प्राज्ञिक वातावरण सिर्जना गर्ने हो ।

शिक्षा, स्वास्थ्यजस्ता आधारभूत विषयमा दलीय राजनीतिभन्दा माथि उठेर एउटा साझा राष्ट्रिय सहमति आवश्यक छ । कर्णालीको स्वास्थ्य अब कुनै एक डाक्टर वा एक मुख्यमन्त्रीको मात्रै सरोकारको विषय होइन, यो समग्र राज्यको दायित्व हो । हामीले २०० वर्षदेखि गुमाएको अवसर र भोगेको उपेक्षाको क्षतिपूर्ति अब यस्तै दूरगामी महत्त्वका संस्थाहरू निर्माण गरेरमात्र पाउन सक्छौँ । प्रतिष्ठान केवल एउटा अस्पताल बन्ने छैन, यो कर्णालीको स्वाभिमान, स्वास्थ्य र समृद्ध भविष्यको प्रतीक बन्नेछ । अबको यात्रा यही हुनुपर्छ ।

 (कर्णाली प्रदेश सरकारद्वारा गठित ‘प्रदेश अस्पताल स्तरोन्नति सम्बन्धमा अध्ययन गर्ने उच्चस्तरीय अध्ययन समिति’का सदस्य तथा बालरोग विशेषज्ञ डाक्टर नवराज केसीसँग रातोपाटीका लागि पंखबहादुर शाहीले गरेको कुराकानीमा आधारित)