नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको सुरुवात २००६ सालमा पुष्पलालको नेतृत्वमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) को स्थापनासँगै भएको थियो। यो पार्टीले सामन्तवाद, विदेशी प्रभाव र वर्गीय शोषणको अन्त्य गरी वैज्ञानिक समाजवाद स्थापना गर्ने उद्देश्य बोकेको थियो। राणा शासनको निरङ्कुशता र अर्धऔपनिवेशिक सामाजिक–आर्थिक संरचनाविरुद्ध आन्दोलनले आफूलाई केन्द्रित गर्‍यो।

२००७ सालमा राणा शासनको अन्त्यपछि स्थापित पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध कम्युनिस्टहरूले भूमिगत सङ्घर्ष अघि बढाए। २०४६ को जनआन्दोलनमा कम्युनिस्ट शक्तिहरूले बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्स्थापनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। तर, बहुदलले अपेक्षित परिणाम नदिएपछि २०५२ मा माओवादी जनयुद्ध सुरु भयो, जसले गणतन्त्र, सङ्घीयता, समावेशिता र नयाँ जनवादका मुद्दालाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्यायो।

२०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलन र जनयुद्धको समन्वयले राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्र स्थापना भयो, जहाँ कम्युनिस्टहरू अग्रमोर्चामा रहे। यो अवधिमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले नेपालको राजनीतिक परिदृश्यलाई गहिरो प्रभाव पारेको थियो, तर यसले जनतामा ठुलो आशा पनि जगाएको थियो।

•  जनताको अपेक्षा र क्रान्तिको आशा

 कम्युनिस्ट आन्दोलनले विशेष गरी गरिब, किसान, मजदुर र सीमान्तकृत समुदायको हकहितका लागि आवाज उठायो। भूमिसुधार, निःशुल्क शिक्षा, सर्वसुलभ स्वास्थ्य, आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र र समानतामूलक समाज निर्माणका वाचाहरूले जनतामा ठुलो अपेक्षा जन्मायो। जनयुद्ध र जनआन्दोलनले यी मुद्दाहरूलाई थप बलियो बनायो। जनताले कम्युनिस्ट पार्टीहरू सत्तामा पुग्दा यी प्रतिबद्धताहरू—जस्तै रोजगारी सिर्जना, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन र सामाजिक न्याय—व्यवहारमा लागू हुने विश्वास गरे। लाखौँ जनताले क्रान्तिकारी सपनाहरूमा विश्वास गर्दै आन्दोलनमा साथ दिए।

यी आशाहरूले जनतालाई बलिदान र सङ्घर्षमा होमिन प्रेरित गर्‍यो। तर, सत्तामा पुगेपछि कम्युनिस्ट पार्टीहरू सत्तामुखी र अवसरवादी बन्दै गए, जसले जनविश्वासमा कमी ल्यायो। जनताले अपेक्षा गरेको संरचनात्मक परिवर्तन र आर्थिक–सामाजिक रूपान्तरणको सट्टा नेताहरूको व्यक्तिगत स्वार्थ र गुटबन्दी हाबी भयो, जसले जनताको आशालाई निराशामा बदलिदियो।

• वैचारिक र व्यवहारिक विचलन

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनले मार्क्सवाद–लेनिनवाद र समाजवादलाई आफ्नो वैचारिक आधार बनाएको दाबी गर्‍यो। यी सिद्धान्तहरूले वर्ग सङ्घर्ष, उत्पादनका साधनमा सामाजिक स्वामित्व र सर्वहारा नेतृत्वमा आधारित समाजको परिकल्पना गर्थे। तर, व्यवहारमा यी सिद्धान्तहरू कार्यान्वयनमा आएनन्।

सत्तामा पुग्दा कम्युनिस्ट नेतृत्वले क्रान्तिकारी एजेन्डालाई पन्छाउँदै अवसरवादी र गुटगत स्वार्थलाई प्राथमिकता दियो। समाजवादी नीतिहरू—जस्तै उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, भूमिसुधार र सहकारीकरण—घोषणापत्रमा मात्र सीमित रहे। निजीकरण, विदेशी निर्भरता र भ्रष्टाचारले प्राथमिकता पायो, जसले कम्युनिस्ट आन्दोलनको विश्वसनीयता र नैतिक आधारलाई कमजोर बनायो। वर्ग सङ्घर्षको सट्टा सत्ता सङ्घर्ष र नेताहरूबिचको पदलोलुपताले आन्दोलनलाई दिशाहीन बनायो। यो विचलनले जनताको दृष्टिमा कम्युनिस्टहरूलाई अन्य परम्परागत पार्टीहरूजस्तै बनायो, र समाज परिवर्तनको अवरोधकको रूपमा चित्रित गर्‍यो।

•  सङ्गठनात्मक कमजोरी र नेतृत्व सङ्कट

कम्युनिस्ट आन्दोलनको मूल शक्ति सङ्गठनात्मक अनुशासन, वैचारिक स्पष्टता र जनकेन्द्रित संरचनामा निहित हुन्छ। तर, नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरूमा यी तत्वहरू क्रमशः कमजोर बन्दै गए। पार्टीहरूमा गुटबन्दी, व्यक्तिपूजा र आलोचना–आत्मालोचनाको अभावले सङ्गठनात्मक संरचना कमजोर भयो। कार्यकर्ता प्रशिक्षण, वैचारिक बहस र नीति निर्माणमा जनसहभागिताको कमीले पार्टीहरू नेतामुखी बने। बारम्बार विभाजन र सत्ता केन्द्रित एकताले कार्यकर्ता र जनताको विश्वासलाई कमजोर बनायो। जनसङ्गठनहरू (जस्तै युवा, मजदुर, किसान र महिला सङ्घ) पनि सशक्त सामाजिक आन्दोलनभन्दा नेताहरूको गुटगत स्वार्थ र शक्ति प्रदर्शनमा सीमित भए। नेतृत्वमा वैचारिक स्पष्टता र रणनीतिक दृष्टिकोणको अभावले पार्टीहरूलाई दिशाहीन बनायो, र तल्लो तहका कार्यकर्ताहरूसँगको सम्बन्ध कमजोर भयो। यस्तो अवस्थाले जनतासँगको गहिरो दूरी सिर्जना गर्‍यो, जसले आन्दोलनको प्रभावकारिता घटायो।

• समाजवादी नीतिमा असफलता र भ्रष्टाचार

 कम्युनिस्ट आन्दोलनले सहकारी अर्थतन्त्र, कृषि आधुनिकीकरण, साना उद्योग र भूमिसुधारमार्फत समाजवादी व्यवस्था निर्माण गर्ने वाचा गरेको थियो। तर, सत्तामा पुग्दा यी क्षेत्रमा ठोस प्रगति भएन। सहकारीहरू भ्रष्टाचार र राजनीतिक हस्तक्षेपमा फसे । कृषिमा सिँचाइ, मल र बजारको अभाव रह्यो र भूमिसुधार सधैँ नारामै सीमित भयो। कम्युनिस्ट नेताहरू भ्रष्टाचार, ठेक्का–पट्टा र राज्य स्रोतको दुरुपयोगमा संलग्न भए, जसले आन्दोलनको नैतिक आधारलाई कमजोर बनायो। नवउदारवादी नीतिहरूको निरन्तरता र वैकल्पिक आर्थिक मोडलको अभावले जनताको जीवनस्तरमा सुधार आएन। श्रमिक, किसान र गरिब वर्गका मुद्दाहरू ओझेलमा परे र समाजवादी सपना केवल नारामै सीमित भयो।

•  विदेशी प्रभाव र राष्ट्रिय स्वाधीनताको सङ्कट

कम्युनिस्ट पार्टीहरूले सैद्धान्तिक रूपमा राष्ट्रिय स्वाधीनता र आत्मनिर्भरताको वकालत गरे पनि व्यवहारमा विदेशी प्रभाव (विशेषगरी भारतको) र दबाबमा निर्णय लिने प्रवृत्ति देखियो। सीमा क्षेत्रहरू (लिपुलेक, कालापानी, सुस्ता) मा भारतको अतिक्रमण, असमान सन्धिहरू (जस्तै १९५० को शान्ति सम्झौता) र एमसीसीजस्ता विवादास्पद सम्झौताहरूले नेपालको सार्वभौमिकता कमजोर बनायो। दाता निकायहरू (विश्व बैंक, ADB, USAID) को प्रभावमा नीति निर्माणले जनकेन्द्रित विकासलाई ओझेलमा पार्‍यो। आयातमुखी अर्थतन्त्र र भारतीय बजारमा निर्भरताले आत्मनिर्भर विकासमा अवरोध पुर्‍यायो। कम्युनिस्ट नेतृत्वले यी मुद्दाहरूलाई सशक्त कूटनीति र राष्ट्रिय एकतामार्फत सम्बोधन गर्न नसक्दा जनतामा अविश्वास बढ्यो। सांस्कृतिक हस्तक्षेप र भारतको प्रभावले नेपालको राष्ट्रिय पहिचानमाथि चुनौती थपियो, जसले कम्युनिस्ट नेतृत्वको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठायो।

 क. भारतसँगका असमान सन्धि र सम्झौता

 नेपाल र भारतबिच लामो समयदेखि विभिन्न सन्धि–सम्झौता भएका छन्, तर तिनीमध्ये धेरै असमान र नेपालको सार्वभौमिकता सीमित गर्ने स्वरूपका छन्। सन्धि–सम्झौता गर्दा नेपालले समकक्षी र बराबरी अधिकार पाउनु पर्दथ्यो, तर व्यवहारमा नेपाल कमजोर पक्ष बनेको छ।  सन् १९५० को नेपाल–भारत संयुक्त रक्षा सन्धि र ट्रिटी अफ पिस (शान्ति सम्झौता) मा नेपाललाई भारतको सुरक्षा प्रभाव क्षेत्रभित्र पार्ने सक्ने दृष्टिकोण राखियो । यी सन्धिहरूले भारतलाई नेपाली भूमि र प्रशासनमा हस्तक्षेप गर्ने कानुनी आधार दिएको छ, जसको दुरुपयोग गरेर सीमामा कब्जा र नाकाबन्दीजस्ता घटनाहरू बढेका छन्। त्यसपछि कोशि, गण्डक र महाकाली सन्धि पनि असमानताकै आधारमा भए।

 ख. वाणिज्य र पारवहनमा असमानता

नेपालको आर्थिक प्रणाली भारतसँगको सम्बन्धमा अत्यधिक निर्भर छ, जसले नेपालको विकास र आत्मनिर्भरतालाई कमजोर बनाएको छ। नेपालको सबैभन्दा ठुलो व्यापार साझेदार भारत हो, र अधिकांश आयात–निर्यात भारतीय बजारमा निर्भर छ। व्यापार सन्धिहरूले नेपालको उत्पादनलाई संरक्षण गर्ने भन्दा भारतीय वस्तुहरूको बाढीले नै प्राथमिकता पाएको छ। पारवहन सम्बन्धी सन्धिहरूमा भारतले नेपाललाई सीमित मार्गहरूमा सीमित राखेको छ, जसले नेपालको आयात–निर्यात लागत बढाएको छ। नेपालले चीन र अन्य मुलुकहरूसँग सिधा कनेक्टिभिटी खोजे पनि भारतले सधैँ यस्तो पहलमा दबाब र अवरोध उत्पन्न गरेको छ।

ग. सांस्कृतिक हस्तक्षेप र प्रभाव

नेपाल र भारतबिच सांस्कृतिक सम्बन्ध गहिरो भए पनि, राजनीतिक–सांस्कृतिक हस्तक्षेप नेपालको राष्ट्रिय पहिचानमा चुनौती प्रस्तुत गर्छ। भारतले नेपालको सांस्कृतिक र धार्मिक क्षेत्रहरूमा आफ्नो प्रभाव जमाउन विभिन्न माध्यमबाट प्रयास गरिरहेको छ, जस्तै मिडिया, शिक्षा, धर्मशास्त्रीय प्रचार। यसले नेपाली जनजीवन र सांस्कृतिक पहिचानमा भारतमूलक प्रवृत्ति बढाउने, र स्वतन्त्र सांस्कृतिक विकासमा अवरोध पुर्‍याउने खतरा बढाएको छ। राजनीतिक रूपमा पनि भारतले नेपालका राजनीतिक दलहरूमा सांस्कृतिक भाषण मार्फत आफ्ना प्रभाव जमाउन खोजेको धेरै पटक देखिएको छ।

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनले देशलाई नयाँ मार्गमा लैजान ठुलो आशा जगायो। तर अन्तर्राष्ट्रिय र भूराजनीतिक दबाब र प्रभावको कारणले राष्ट्रिय स्वाधीनता र स्वाभिमान कमजोर बन्न पुगेको देखिन्छ। विदेशी शक्तिहरूको दबाबमा निर्णय लिनु, दाता निकायको प्रभावमा नीति निर्माण हुनु, र भारतसँगको सीमा विवादमा कमजोर कूटनीति प्रदर्शन गर्नु जस्ता कुराले कम्युनिस्ट नेतृत्वको जनताप्रति उत्तरदायित्व र राष्ट्रप्रतिको प्रतिबद्धतामा अनेकौँ प्रश्न चिह्न खडा भएका छन्।

यसका साथै यी समस्यालाई राष्ट्रिय एकता, सशक्त कूटनीतिक पहल र स्वतन्त्र नीति निर्माणको माध्यमबाट मात्रै समाधान गर्न सकिन्छ। नेपाल र भारतबिचको सम्बन्ध केवल दुई देशबिचको सम्बन्ध होइन, यो स्वाधीनता, विकास, राष्ट्रिय पहिचान र सार्वभौमिकताको सवाल पनि हो। कम्युनिस्ट नेतृत्वले यी विषयलाई संवेदनशीलताका साथ उठाएर समुचित नीति बनाउनु आवश्यक छ। असमान सन्धि, आर्थिक निर्भरता र सांस्कृतिक हस्तक्षेप विरुद्ध राष्ट्रिय एकता र सशक्त कूटनीतिक कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता यति बेला नेपालका लागि अति महत्त्वपूर्ण छ।

• नयाँ दिशा र भविष्यको मार्ग

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई पुनर्जन्म गर्नका निम्ति आत्मसमीक्षा, वैचारिक स्पष्टता र सङ्गठनात्मक सुधार आवश्यक छ। नयाँ पुस्ताको नेतृत्वले पुराना कमजोरीहरू सत्तामोह, भ्रष्टाचार, अवसरवाद बाट मुक्त भएर वैज्ञानिक समाजवादको आधारमा पार्टी पुनर्गठन गर्नुपर्छ। उत्पादनका साधनमा सामाजिक स्वामित्व, आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र, र सहकारीकरण मार्फत वर्गीय शोषणको अन्त्य गर्नुपर्छ। सशक्त कूटनीति, समावेशी नीति र जनकेन्द्रित विकासले राष्ट्रिय स्वाधीनता र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्न सकिन्छ। पार्टीहरूले जनसंगठनहरूसँग गहिरो सम्बन्ध कायम गरी जनविश्वास पुनर्स्थापित गर्नुपर्छ। पारदर्शिता, अनुशासन र वैचारिक बहसले मात्र आन्दोलनलाई बलियो बनाउन सकिन्छ। नयाँ पुस्ताले क्रान्तिकारी विकल्प प्रस्तुत गरी समृद्ध, समान र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न सक्छ, जसले नेपालको वर्तमान सङ्कटको समाधान दिनेछ।

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनले वर्तमान चुनौतीहरूलाई पार गर्न र समाजमा वास्तविक परिवर्तन ल्याउन केही नवीन नीति, कार्यक्रम र दृष्टिकोण अवलम्बन गर्नुपर्ने देखिन्छ। यसका लागि पहिलो चरणमा वैचारिक पुनर्ताजगीको आवश्यकता छ। विगतका अवसरवाद, अस्पष्टता र गुटबन्दीबाट मुक्त भएर मार्क्सवाद-लेनिनवादको वैज्ञानिक सिद्धान्तलाई नयाँ युगका सन्दर्भमा पुनः अध्ययन विश्लेषण गरेर नेपालको विशेषता अनुरूप व्यावहारिक कार्यान्वयनमा लैजानु पर्छ। यसले पार्टीलाई वैचारिक रूपमा बलियो बनाउँछ र आन्दोलनलाई स्पष्ट दिशानिर्देश दिन्छ।

दोस्रो, वर्गीय आन्दोलनको पुनर्संयोजन अनिवार्य छ। श्रमिक, किसान र अन्य उत्पीडित वर्गसँगको गहिरो सम्पर्क कायम गरी उनीहरूका वास्तविक समस्यालाई बुझ्न र सम्बोधन गर्नुपर्नेछ। वर्गीय सङ्घर्षलाई मात्र भाषणसम्ममा सीमित नराखी, त्यसलाई व्यवहारिक रूपमा नीतिगत र सङ्गठनात्मक पक्षहरूमा प्राथमिकतामा राख्नु आवश्यक छ। वर्गीय एकताको बलमा मात्र बलियो सामाजिक क्रान्ति सम्भव हुन्छ।

तेस्रो, क्रान्तिको नयाँ रणनीति निर्माण गर्नुपर्छ। यो रणनीतिले वर्तमान राजनीतिक–सामाजिक अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै सहकार्य, सङ्घर्ष र जनसामान्यसँगको संवादलाई सन्तुलित रूपले अगाडि बढाउनुपर्नेछ। क्रान्ति केवल सशस्त्र मात्र नभई सांस्कृतिक, आर्थिक र वैचारिक तहमा पनि हुनुपर्छ। यसका लागि राजनीतिक र आर्थिक क्षेत्रका वैकल्पिक मोडेलहरू तयार पार्न जरुरी छ।

चौथो, पार्टी संरचना र सङ्गठनभित्र स्वच्छता र अनुशासन कायम गर्नुपर्नेछ। भ्रष्टाचार, पदवादी प्रवृत्ति, गुटबन्दी र व्यक्तिवादलाई समाप्त गरी पार्टीलाई अनुशासित, पारदर्शी र समर्पित सङ्गठनमा परिणत गर्नुपर्छ। यसले मात्र पार्टी नेतृत्वमा जनविश्वास बढ्छ र कार्यक्षमता सुधारिन्छ।

अन्त्यमा, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रूपमा जनसंवादको पुनर्स्थापना गर्नुपर्छ। जनताको आशा, समस्या र सुझावहरूलाई निरन्तर सुन्ने, संवाद गर्ने र त्यसअनुसार नीति तथा कार्यक्रम बनाउने कार्यलाई पार्टी र सरकारको प्राथमिकता बनाउन आवश्यक छ। खुला र पारदर्शी सञ्चारले जनताको मन जित्न र राजनीतिक स्थिरता ल्याउन मद्दत पुर्‍याउँछ।

यी मान्यताहरूलाई कार्यान्वयन गरेर मात्र नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरूले वास्तविक समाज परिवर्तन र विकासको बाटो पहिल्याउन सक्नेछन्। यो नै नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनका लागि मात्र होइन, समग्र राष्ट्रिय एकता र विकासका लागि पनि प्रभावकारी र दीर्घकालीन सन्देश हुनेछ। यसले देशलाई नयाँ युगमा प्रवेश गराउने राजनीतिक आधार तयार गर्नेछ।