नेपालको सामाजिक–राजनीतिक इतिहासलाई नियाल्दा आन्दोलन सदैव परिवर्तनको शक्तिशाली माध्यम रहँदै आएको छ । सन् १९५०, १९९० र २००६ को क्रान्तिले युगान्तकारी परिवर्तन ल्याए तर हालैको समयमा देखापरेको जेन–जी आन्दोलनले परम्परागत आन्दोलनका शैली र स्वरूपलाई चुनौती दिएको छ, जसले डिजिटल युगमा विरोध प्रदर्शनको नयाँ परिभाषा कोरेको छ । यस लेखले आन्दोलन र विध्वंसका बिचको पुरानो बहसलाई जेन–जी आन्दोलनको सन्दर्भमा विश्लेषण गर्छ, जसले सामाजिक न्यायका लागि रचनात्मक ऊर्जालाई विनाशकारी अराजकताबाट कसरी छुट्ट्याउन सकिन्छ भन्ने कुरामा प्रकाश पार्छ । 

परम्परागत नेपाली आन्दोलनहरू प्रायः राजनीतिक दलका नेतृत्वमा स्पष्ट रूपरेखासहित र निश्चित राजनीतिक माग पूरा गर्नका लागि हुन्थे । यसमा भौतिक उपस्थिति, आमसभा र राजनीतिक नाराबाजी प्रमुख हुन्थे । जेन–जी आन्दोलन भने फरक छ । यसको मुख्य विशेषता भनेको नेतृत्वविहीन हुनु; डिजिटल प्लेटफर्मको व्यापक प्रयोग गर्नु; भ्रष्टाचार, कुशासन र राजनीतिको अपराधीकरणजस्ता प्रणालीगत मुद्दामा केन्द्रित हुनु हो । 

जेन–जी पुस्ता जो २०औँ शताब्दीको अन्त्य र २१औँ शताब्दीको सुरुमा जन्मेका छन्, डिजिटल प्रविधिमा हुर्केका छन् । उनीहरूले फेसबुक, एक्स (ट्विटर), इन्स्टाग्राम र टिकटकजस्ता सामाजिक सञ्जाललाई आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने, जानकारी आदानप्रदान गर्ने र विरोधका लागि मानिसहरूलाई संगठित गर्ने मुख्य हतियारका रूपमा प्रयोग गर्छन् । उनीहरूको आन्दोलन कुनै राजनीतिक दल वा नेताको निर्देशनमा हुँदैन, बरु यो सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको असन्तुष्टि, ‘ह्यासट्याग’ र ‘भाइरल’ भिडियोहरूबाट स्वतःस्फूर्त रूपमा सुरु हुन्छ । 

हालै नेपालमा भएको जेन–जी आन्दोलन विशेष गरी सामाजिक सञ्जालमाथि सरकारले लगाएको प्रतिबन्ध र भ्रष्टाचारका शृङ्खलाबद्ध घटनाको विरोधमा भएको थियो । यो आन्दोलनले केही दिनभित्रै हजारौँ युवालाई सडकमा उतार्न सफल भयो, जसले यो पुस्ताको शक्ति र प्रभावलाई उजागर गर्‍यो । 

जेन–जी आन्दोलनका केही सकारात्मक र शक्तिशाली पक्ष छन् । 

सामाजिक सञ्जालले युवाहरूलाई छिटो र प्रभावकारी रूपमा एक ठाउँमा ल्याउन मद्दत गर्छ, जसले परम्परागत संगठन प्रक्रियाको आवश्यकतालाई कम गर्छ । कुनै निश्चित नेता नहुँदा आन्दोलनलाई दमन गर्न वा बदनाम गर्न कठिन हुन्छ । यो आन्दोलन एक व्यक्तिको पछि लाग्नुको सट्टा विचार र सिद्धान्तमा आधारित हुन्छ । 

परम्परागत नेपाली आन्दोलनमा भौतिक उपस्थिति, आमसभा र राजनीतिक नाराबाजी प्रमुख हुन्थे । जेन–जी आन्दोलन भने फरक छ । यसको मुख्य विशेषता भनेको नेतृत्वविहीन हुनु; डिजिटल प्लेटफर्मको व्यापक प्रयोग गर्नु; भ्रष्टाचार, कुशासन र राजनीतिको अपराधीकरणजस्ता प्रणालीगत मुद्दामा केन्द्रित हुनु हो ।

जेन–जी आन्दोलनले परम्परागत राजनीतिको साटो सुशासन, रोजगारी, भ्रष्टाचार र सामाजिक न्यायजस्ता जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका मुद्दामा ध्यान केन्द्रित गर्छ, तर यसको केही गम्भीर चुनौती पनि छन्, जसले यसलाई सजिलै विध्वंसतर्फ धकेल्न सक्छ । नेतृत्वविहीनताले आन्दोलनलाई एक निश्चित दिशा दिन सक्दैन । यसले गर्दा अराजक तत्त्वहरूलाई प्रवेश गर्न र हिंसा भड्काउन सजिलो हुन्छ । 

सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको जानकारी प्रायः पुष्टि नभएको, एकतर्फी र भ्रामक हुन सक्छ । यसले आन्दोलनकारीलाई उत्तेजित बनाउन र विध्वंसकारी कार्यमा संलग्न गराउन सक्छ । 

परम्परागत आन्दोलनमा रहेको अनुभव र रणनीति जेन–जी आन्दोलनमा प्रायः पाइँदैन । यसले आन्दोलनलाई वार्ता र समाधानको दिशामा लैजान कठिन बनाउँछ, जसले गर्दा हिंसाको सम्भावना बढ्छ । 

जेन–जी आन्दोलनका सन्दर्भमा आन्दोलन र विध्वंसको बिचको रेखा अझै धमिलो भएको छ । आन्दोलनको उद्देश्य सुशासन र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको माग भए पनि केही समूहले सरकारी कार्यालयहरूमा आगजनी गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिमा क्षति पुर्‍याउने र प्रहरीसँग झडप गर्नेजस्ता हिंसात्मक गतिविधिमा संलग्न भएको देखियो । यसले आन्दोलनको मूल उद्देश्यलाई ओझेलमा पार्नुका साथै यसको विश्वसनीयतामाथि नै प्रश्न खडा गर्‍यो । 

विभिन्न सञ्चारमाध्यमका अनुसार (जस्तै ः नवभारत टाइम्स) आन्दोलनका नाममा भएको हिंसाले अर्बौंको आर्थिक क्षति पुर्‍याएको छ र हजारौँ मानिसले रोजगारी गुमाएका छन् । यसबाट पर्यटन क्षेत्रमा ठुलो नोक्सान भएको छ, जुन नेपालको अर्थतन्त्रको एक प्रमुख हिस्सा हो । यी विनाशकारी परिणामले के देखाउँछन् भने आन्दोलनको रचनात्मक उद्देश्य भए पनि विध्वंसले त्यसलाई पूर्णतया निष्क्रिय बनाउन सक्छ । 

सरकारको तर्फबाट पनि यस आन्दोलनप्रति प्रतिक्रिया दुविधापूर्ण रह्यो । एकातिर सरकारले केही माग सम्बोधन गर्ने प्रयास गर्‍यो भने अर्कोतिर सुरक्षाकर्मीको बल प्रयोग र आन्दोलनका नाममा भएको हिंसाका लागि राजनीतिक षड्यन्त्र भएको आरोप लगायो । यसले समस्या समाधान गर्नुको सट्टा अविश्वासको वातावरण सिर्जना गर्‍यो । 

नेपालको लोकतन्त्रले अहिले एक नयाँ चुनौतीको सामना गरिरहेको छ— कसरी जेन–जी पुस्ताको ऊर्जा र असन्तुष्टिलाई रचनात्मक परिवर्तनको दिशामा लैजाने र यसलाई विध्वंसमा परिणत हुनबाट रोक्ने ? यसका लागि सबै सरोकारवालाले आफ्नो भूमिकालाई गम्भीरतापूर्वक बुझ्न आवश्यक छ । 

सरकारले युवाहरूको असन्तुष्टिलाई केवल कानुन र व्यवस्थाको समस्याको रूपमा मात्र नभई प्रणालीगत कुशासन र बेरोजगारीको परिणामको रूपमा हेर्नुपर्छ । युवाहरूसँग खुला संवादका लागि एक संयन्त्र स्थापना गर्नु र उनीहरूले उठाएका जायज मागलाई सम्बोधन गर्न ठोस कार्ययोजना सरकारले ल्याउन आवश्यक छ । 

जेन–जीले आफ्नो आन्दोलनको उद्देश्य र कार्यशैलीलाई पुनः परिभाषित गर्न आवश्यक छ । विध्वंस र हिंसाले आफ्नो आवाजलाई कमजोर मात्र बनाउँछ भन्ने कुरा उनीहरूले बुझ्नुपर्छ । डिजिटल स्पेसको शक्तिलाई सही र प्रमाणित जानकारी फैलाउनका साथै शान्तिपूर्ण संगठनका लागि प्रयोग गर्नुपर्छ । 

यस्तै नागरिक समाज र परम्परागत राजनीतिक नेतृत्वले जेन–जी आन्दोलनलाई मार्गदर्शन गर्न र उनीहरूको ऊर्जालाई सकारात्मक दिशामा लैजान सहयोग गर्नुपर्छ । उनीहरूले आन्दोलन र विध्वंसका बिचको रेखाबारे शिक्षित गर्दै युवाहरूलाई जिम्मेवारपूर्ण विरोधको महत्त्व सिकाउनुपर्छ । 

जेन–जी आन्दोलन नेपालको लोकतन्त्रको एक महत्त्वपूर्ण विकास हो । यसले स्थापित राजनीतिक शक्तिहरूप्रति युवा पुस्ताको अविश्वास र उनीहरूमा रहेको परिवर्तनको चाहनालाई प्रतिविम्बित गर्छ तर यस आन्दोलनको भविष्य यसले शान्तिपूर्ण र रचनात्मक मार्गलाई कसरी कायम राख्छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछ । यसले विध्वंसलाई अस्वीकार गर्दै वास्तविक संवादको बाटो अपनाउन सक्यो भने मात्र नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा यसको सकारात्मक र दिगो प्रभाव रहनेछ ।