न्यू मेक्सिको । अमेरिकाको सहयोगमा गरिएको एक सैन्य कारबाहीमा मेक्सिकोका सुरक्षा बलले देशकै सर्वाधिक खोजीको सूचीमा रहेका ड्रग लर्ड (लागूऔषध तस्करका नाइके) नेमेसियो ओसेगेरा सर्भान्टेस अर्थात् ‘एल मेन्चो’ लाई फेला पारी मारेका छन्।

आइतबार उनको हत्या भएलगत्तै मेक्सिकोका विभिन्न क्षेत्रमा हिंसा भड्किएको छ। हतियारधारीहरूले २० वटा राज्यमा सवारी साधनमा आगजनी गर्नुका साथै सडक अवरुद्ध गरेका छन्।

एल मेन्चो को थिए, उनी कसरी मारिए र उनको मृत्युले अमेरिका र मेक्सिकोका लागि के अर्थ राख्छ भन्नेबारे हामीले यहाँ विश्लेषण गरेका छौं:

को हुन् एल मेन्चो?
उनी पश्चिमी राज्य हालिस्कोबाट सञ्चालित हालिस्को न्यु जेनेरेसन कार्टेलका नेता थिए। यो कार्टेल आफ्नो ठुलो सैन्य-शैलीको हतियार भण्डारका लागि कुख्यात छ।

मारिने समयमा ५९ वर्ष पुगेका एल मेन्चो छिमेकी राज्य मिचोआकानका बासिन्दा थिए। लागूऔषध तस्कर बन्नुअघि उनी प्रहरी अधिकारी थिए भन्ने हल्ला पनि सुनिन्छ।

सन् १९९० को दशकमा उनी मेक्सिकोको लागूऔषध तस्करीको अन्डरवर्ल्डमा उदाएका थिए। सन् १९९४ मा अमेरिकामा हेरोइन तस्करीको अभियोगमा दोषी ठहरिएपछि करिब तीन वर्ष जेल सजाय काटेर उनी मेक्सिको फर्केका थिए।

एल मेन्चोले आफ्ना विरोधीहरूलाई धम्की दिने र तह लगाउने डरलाग्दा तरिकाहरूका बारेमा थुप्रै कथाहरू सुन्न पाइन्छ। सन् २०१५ मा रोलिङ स्टोन पत्रिकाले एक अज्ञात पूर्व डीईए एजेन्टलाई उद्धृत गर्दै उल्लेख गरेअनुसार, उनले एक पटक मेक्सिकन वकिललाई धम्की दिन आइस-बक्समा सुँगुरको काटिएको टाउको पठाएका थिए।

एउटा कल रेकर्डिङमा उनले डेल्टा वान कल-साइन भएका स्थानीय प्रहरी कमान्डरलाई ‘आफ्ना अधिकारीहरू पछि नहटे प्रहरी कमान्डर र तिम्रा कुकुरहरूलाई समेत मारिदिने’ धम्की दिएको सुन्न सकिन्छ। कलको अन्त्यमा भने उनले निकै सामान्य शैलीमा ‘खराब भाषाको लागि माफ गर्नुहोला’ भनेका थिए।

एल मेन्चो एक शक्तिशाली लागूऔषध तस्करको रूपमा उदाउँदै गर्दा उनले पनडुब्बीहरूमा भारी लगानी गर्न थाले। रोलिङ स्टोनका अनुसार, उनले दक्षिण अमेरिकाबाट अमेरिकासम्म लागूऔषध ओसारपसार गर्न यी पनडुब्बीहरूको प्रयोग गर्थे। ती पूर्व डीईए एजेन्टलाई उद्धृत गर्दै पत्रिकाले थप लेखेको छ, एल मेन्चोले पनडुब्बीको डिजाइन गर्न रुसी नौसेनाका इन्जिनियरहरूलाई भाडामा लिएका थिए।

उनी अमेरिकाको सर्वाधिक खोजीको सूचीमा रहेका फरार अपराधीमध्ये एक बनेका थिए, र उनको गिरफ्तारीमा सघाउने सूचना दिनेलाई अमेरिकाले १ करोड ५० लाख डलर इनाम दिने घोषणा गरेको थियो।

हालिस्को न्यु जेनेरेसन कार्टेल को बारेमा के-के थाहा छ?

एल मेन्चोले सन् २००९ को आसपास यो कार्टेलको स्थापना गरेका थिए। अनलाइन भर्नाको प्रयोग गर्दै र इन्धन चोरी, असुली, टाइमसेयर घोटाला तथा अन्य आपराधिक गतिविधिहरूमार्फत आम्दानीका स्रोतहरू बढाउँदै उनले यसलाई द्रुत रूपमा विस्तार गरेका थिए।

अमेरिकाले हालैका वर्षहरूमा अमेरिकामा ‘फेन्टानाइल’ तस्करी गर्न मुख्य रूपमा जिम्मेवार संस्थाको रूपमा सिनालोआ कार्टेल सँगसँगै हालिस्को कार्टेललाई पनि पहिचान गरेको छ। अमेरिकी लागूऔषध प्रवर्तन प्रशासन (डीईए) ले हालिस्को कार्टेललाई सिनालोआ जत्तिकै शक्तिशाली मान्दछ, जसको उपस्थिति अमेरिकाका सबै ५० राज्यहरूमा छ। डीईएका अनुसार यो कार्टेल मेक्सिकोका ३२ मध्ये २१ राज्यमा सक्रिय छ।

मेक्सिकन सुरक्षा बलहरूमाथि गर्ने आक्रमणका कारण हालिस्को कार्टेल निकै कुख्यात बनेको छ। सन् २०१५ मा यसले हालिस्कोमा एउटा सैन्य हेलिकप्टर खसालेको थियो। सन् २०२० मा यसले तत्कालीन मेक्सिको सिटीका प्रहरी प्रमुख ओमार गार्सिया हारफुचको हत्या गर्ने प्रयास गरेको थियो, जो हाल संघीय सुरक्षा सचिवका रूपमा कार्यरत छन्।

गत वर्षको फेब्रुअरीमा, मेक्सिकोले हालिस्को कार्टेलका वरिष्ठ नेता तथा एल मेन्चोका भाइ एन्टोनियो ओसेगेरा सर्भान्टेसलाई अमेरिकालाई हस्तान्तरण गरेको थियो। अमेरिकाले हालिस्को कार्टेलसहित आठवटा ल्याटिन अमेरिकी आपराधिक तथा लागूऔषध तस्कर समूहलाई विश्वव्यापी आतंकवादी संगठन घोषणा गरेको केही दिनपछि यस्तो कदम चालिएको थियो।

एल मेन्चोको मृत्यु कसरी भयो?

आइतबार हालिस्कोको दक्षिणी भागमा रहेको ताल्पाल्पामा उनलाई पक्राउ गर्न गरिएको सैन्य अपरेसनका क्रममा मेक्सिकोको विशेष सुरक्षा बलले एल मेन्चोलाई मारेको हो। एल मेन्चोलाई गिरफ्तार गर्न सेना पठाइएको थियो, र उनका अनुयायीहरूले सेनासँग लड्ने प्रयास गरेका थिए। अधिकारीहरूका अनुसार सोही कारबाहीका क्रममा उनी मारिएका हुन्।

मेक्सिकोकी राष्ट्रपति क्लाउडिया सेनबाउमले आइतबार एक्समा राष्ट्रिय रक्षा सचिवालयको रिपोर्टअनुसार यो अपरेसन संघीय बलहरूद्वारा गरिएको बताइन्। ‘मेक्सिकन सेना, नेशनल गार्ड, सशस्त्र बल र सुरक्षा मन्त्रिपरिषद्प्रति मेरो उच्च सम्मान छ,’ सेनबाउमले लेखेकी छन्।

ह्वाइट हाउसकी प्रेस सेक्रेटरी क्यारोलिन लेभिटले एक्समा लेखेअनुसार यस अपरेसनमा सहयोग गर्न अमेरिकाले मेक्सिको सरकारलाई गुप्तचर सूचना उपलब्ध गराएको थियो। ‘यस कारबाहीमा कार्टेलका थप तीन जना सदस्य मारिएका छन्, तीन जना घाइते भएका छन् र दुई जना पक्राउ परेका छन्,’ लेभिटले पोस्ट गरेकी छन्। अधिकारीहरूले उनीहरूको पहिचान भने खुलाएका छैनन्।

अमेरिकी संलग्नता कत्तिको महत्त्वपूर्ण छ?

बेलायतको वारविक विश्वविद्यालयका ल्याटिन अमेरिकी इतिहासका प्राध्यापक बेन्जामिन स्मिथले अल जजीरालाई बताएअनुसार मेक्सिकन ड्रग बोसहरू पक्राउ परेका पछिल्ला घटनाहरूमा अमेरिकाको समर्थन रहेको छ। ‘यो कुनै नयाँ कुरा होइन,’ उनले भने।

आइतबार हालिस्को, कोलिमा, मिचोआकान, नयारित, गुआनाजुआतो र तामाउलिपाससहित मेक्सिकोका कम्तीमा २० राज्यमा हिंसा भड्किएको छ। हालिस्को, मिचोआकान र गुआनाजुआतोका अधिकारीहरूले आइतबारको हिंसामा नेशनल गार्डका सात सदस्यसहित कम्तीमा १४ जनाको मृत्यु भएको रिपोर्ट गरेका छन्।

लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्सको स्कुल अफ पब्लिक पोलिसी की एशोसिएट डिन भेनेसा रुबियो-मार्क्वेजका अनुसार यस अपरेसनमा अमेरिकी संलग्नताले दुवै देशहरूबीच स्थायी र प्रभावकारी संवाद र सहकार्यको आवश्यकता रहेको कुरालाई प्रस्ट पार्छ।

‘सीमाका दुवैतर्फबाट हुने रसायनको आयात, उत्पादन, तस्करी, उपभोग, मनी लान्ड्रिङ (सम्पत्ति शुद्धीकरण), हतियारको प्रवाह, असुली र भ्रष्टाचार जस्ता अन्तरदेशीय गतिविधिहरूलाई रोक्न, यी संगठनहरू र तिनका गैरकानूनी गतिविधिहरूसँग लड्न तथा नागरिकहरूको सुरक्षा गर्न दुवै देशले मिलेर काम गर्नुपर्छ,’ संयुक्त राष्ट्र संघ र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषलगायत विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा मेक्सिकोको प्रतिनिधित्व गरिसकेकी रुबियो-मार्क्वेजले भनिन्।

एल मेन्चोको हत्यापछि के-के भइरहेको छ?

आइतबार हालिस्को, कोलिमा, मिचोआकान, नयारित, गुआनाजुआतो र तामाउलिपाससहित मेक्सिकोका कम्तीमा २० राज्यमा हिंसा भड्किएको छ। हालिस्को, मिचोआकान र गुआनाजुआतोका अधिकारीहरूले आइतबारको हिंसामा नेशनल गार्डका सात सदस्यसहित कम्तीमा १४ जनाको मृत्यु भएको रिपोर्ट गरेका छन्।

फिफा विश्वकपका धेरै खेलहरू आयोजना गर्ने तय भएको हालिस्कोको राजधानी ग्वाडालाहारा आइतबार राति प्रायः बन्दजस्तै भयो र स्थानीयहरू घरभित्रै लुकेर बसे। आइतबारका लागि तय भएका चार उच्च-स्तरीय फुटबल म्याचहरू स्थगित गरिए।

सामाजिक सञ्जालमा देखिएका भिडियोहरूमा ग्वाडालाहारा विमानस्थलमा यात्रुहरू आत्तिएर दौडिरहेको र रिसोर्ट सहर प्युर्टो भाल्लार्टामाथि धुवाँ उडिरहेको देखिन्छ। गभर्नर पाब्लो लेमुसले मानिसहरूलाई घरभित्रै बस्न आग्रह गर्दै सार्वजनिक यातायात बन्द गराए भने सोमबार धेरै राज्यहरूमा विद्यालयहरू बन्द गरिए।

मेक्सिकोस्थित अमेरिकी दूतावासले हालिस्को, तामाउलिपास, मिचोआकान, गुरेरो र नुएभो लियोनमा रहेका अमेरिकी नागरिकहरूका लागि सुरक्षा अलर्ट जारी गर्दै उनीहरूलाई घरभित्रै बस्न सल्लाह दिएको छ।

मेक्सिकनहरूको प्रतिक्रिया कस्तो छ?

विश्लेषकहरूका अनुसार, कार्टेलहरूलाई नियन्त्रण गर्ने सरकारको कदमलाई अधिकांश मेक्सिकन जनताको समर्थन रहेको छ। सरकारले डिसेम्बरमा सार्वजनिक गरेको रिपोर्टअनुसार अक्टोबर २०२४ मा सेनबाउमले पदभार ग्रहण गरेयता मेक्सिकोमा दैनिक हुने हत्याको औसत संख्या ३७ प्रतिशतले घटेको छ।

‘उनी (राष्ट्रपति) निकै लोकप्रिय छिन्,’ स्मिथले भने, ‘र मेन्चोलाई धेरैले घृणा गर्थे।’

एल मेन्चोलाई मार्ने यो अपरेसनले मेक्सिकोलाई अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको प्रशासनसँगको वार्तामा फाइदा पुर्‍याउन सक्छ। ट्रम्प प्रशासनले मेक्सिकोले लागूऔषध कार्टेलहरूमाथि नियन्त्रण नगरे भन्सार दर बढाउने वा सैन्य कारबाही गर्ने धम्की दिएको छ।

अमेरिकामा सांस्कृतिक र राजनीतिक समझदारी तथा व्यावसायिक सम्बन्ध प्रवर्द्धनमा केन्द्रित न्यूयोर्कस्थित संस्था अमेरिकाज सोसाइटी एण्ड काउन्सिल अफ द अमेरिकाजका अनुसार जनवरीको अन्त्यसम्म सेनबाउमको ‘एप्रुभल रेटिङ’ (स्वीकृति दर) करिब ७० प्रतिशत थियो। उनी निर्वाचित भएदेखि नै यो रेटिङ स्थिर रहेको छ।

‘यो सबैलाई थाहा भएको र आलोचना गरिएको विषय हो कि राष्ट्रपति क्लाउडिया सेनबाउमका पूर्ववर्ती एन्ड्रेस म्यानुएल लोपेज ओब्राडोरले ‘गोली होइन, अँगालो’ को नीति अपनाएका थिए,’ रुबियो-मार्क्वेजले भनिन्। ‘मोरेना (लोपेज ओब्राडोर र सेनबाउमको पार्टी) सरकारले पूर्ववर्ती नीतिबाट लिएको यो स्पष्ट यू-टर्न हो र यसले अपराधलाई सूचना, गुप्तचर संयन्त्र, अमेरिकासँगको सहकार्य तथा सरकारका विभिन्न तहका निकायहरूसँगको समन्वय र तालिमसहितको परिष्कृत रणनीतिका साथ दृढतापूर्वक सामना गर्नुपर्छ भन्ने कुरालाई संकेत गर्दछ।’

अब के हुन सक्छ?

एल मेन्चोलाई मार्ने यो अपरेसनले मेक्सिकोलाई अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको प्रशासनसँगको वार्तामा फाइदा पुर्‍याउन सक्छ। ट्रम्प प्रशासनले मेक्सिकोले लागूऔषध कार्टेलहरूमाथि नियन्त्रण नगरे भन्सार दर बढाउने वा सैन्य कारबाही गर्ने धम्की दिएको छ।

यद्यपि, विज्ञहरूका अनुसार यो कारबाहीले मेक्सिकोमा हिंसाको नयाँ लहर ल्याउन सक्छ किनभने कार्टेलहरूले सुरक्षा बलहरूमाथि बदला लिन सक्छन्। स्मिथका अनुसार यस अपरेसनले सार्वजनिक रूपमा थप हत्याहरू निम्त्याउन सक्छ। ‘पछिल्लो एक वर्षदेखि मेक्सिकन सरकारले हत्याको दरलाई कम गर्न सफल भएको थियो। मलाई शंका छ कि यो हत्याले त्यो प्रवृत्तिलाई उल्ट्याउनेछ,’ उनले भने।

हालिस्को न्यु जेनेरेसन कार्टेलको भविष्य के हुन्छ भन्ने स्पष्ट छैन, किनभने एल मेन्चोको मृत्युले नेतृत्वको शून्यता सिर्जना गरेको छ र उनको उत्तराधिकारी को हुनेछ भन्ने अझै अज्ञात छ।

‘अपराधीहरूसँगको लडाइँ भनेको नेताहरूलाई सिध्याउनु र उनीहरूलाई कानूनको कठघरामा ल्याउनु मात्र होइन,’ रुबियो-मार्क्वेजले भनिन्, ‘यसले रोकथाम, कार्टेलहरूले प्रयोग गर्ने शक्तिशाली हतियारहरूको नियन्त्रण, उनीहरूको बहु-स्तरीय नेटवर्कलाई ध्वस्त पार्ने काम, नागरिकहरूको सुरक्षा र संरक्षण, तथा सामाजिक समावेशीकरण, सामाजिक सद्भाव र आर्थिक विकासका लागि प्रभावकारी नीतिहरू समावेश गर्ने एक जटिल रणनीतिलाई जनाउँछ।’

अल जजिरा