काठमाडौँ । आजकल सङ्गीत हाम्रो जीवनको एक महत्त्वपूर्ण भाग बनेको छ । काम गर्दा, पढ्दा वा यात्रा गर्दा लगभग सबै जना सङ्गीत सुनिरहेका हुन्छन् ।

तर एउटा ठुलो प्रश्न प्रायः उठ्छ: के सङ्गीत सुन्दा वास्तवमा दिमाग तेज हुन्छ ? के यसले हाम्रो स्मरणशक्ति र एकाग्रतामा सुधार ल्याउन सक्छ ? विज्ञहरूका अनुसार, उत्तर निश्चित हो वा होइन होइन, बरु तपाईंले सुन्नुहुने सङ्गीतको प्रकार र कहिलेमा निर्भर गर्दछ ।

सङ्गीतले हाम्रो मस्तिष्कमा गहिरो प्रभाव पार्छ भनेर विज्ञहरू भन्छन् । भनिन्छ जब हामी सङ्गीत सुन्छौँ, स्मृति, भावना र ध्यानसँग सम्बन्धित मस्तिष्कका धेरै भागहरू एकैसाथ सक्रिय हुन्छन् ।

अनुसन्धानका अनुसार, सङ्गीत सुन्दा मस्तिष्कमा डोपामाइन नामक “फिल–गुड“ हर्मोन निस्कन्छ, जसले मुड सुधार गर्छ र तनाव कम गर्छ ।सङ्गीत सुनेपछि बढी आराम र सकारात्मक महसुस गर्ने कारण पनि यही हो ।

‘सङ्गीत एक खाले मस्तिष्क उत्तेजक हो जसले न्यूरोनहरूबिचको सम्बन्धलाई सक्रिय गर्दछ । यसले मस्तिष्कको कार्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।’ आकाश हेल्थकेयरका निर्देशक र न्यूरोलोजी प्रमुख डा. मधुकर भारद्वाज बताउँछन् ।

सङ्गीत, विशेष गरी वाद्य वा शास्त्रीय सङ्गीतले स्मरणशक्ति र सिकाइ सुधार गर्न मद्दत गर्न सक्छ भनेर केही अनुसन्धानले भनेका छन् । हल्का र नरम सङ्गीतले अध्ययनको समयमा एकाग्रता बढाउन मद्दत गर्दछ भनेर विज्ञहरू भन्छन् । यद्यपि, यसको प्रभाव व्यक्तिपिच्छे फरक हुन सक्छ ।

एकाग्रतामा मद्दत गर्छ कि बाधा पुर्‍याउँछ ?

सङ्गीतले एकाग्रता सुधार गर्न सक्छ, तर यो तपाईंले के सुन्दै हुनुहुन्छ भन्ने कुरामा पूर्ण रूपमा निर्भर गर्दछ । खास गरेर जटिल खालका काममा संलग्न हुनुहुन्छ शब्दहरू सहितको ठुलो सङ्गीत कहिलेकाहीँ ध्यान भङ्ग गर्न सक्छ, ।

“यदि कार्यलाई धेरै एकाग्रता चाहिन्छ भने, शब्दहरू बिनाको सङ्गीत राम्रो हुन्छ । यद्यपि, साधारण कार्यहरूमा कुन शब्दहरूसहितको ठुलो सङ्गीतले कहिलेकाहीँ ध्यान भङ्ग गर्न सक्छ,’ डा. मधुकर भारद्वाज भन्छन् ।

सङ्गीतको सबैभन्दा ठुलो फाइदा यो हो कि यसले तनाव र चिन्ता कम गर्छ । ढिलो, सुखदायक सङ्गीत सुन्नाले मुटुको धड्कन र रक्तचापलाई पनि नियन्त्रण गर्न सक्छ ।सङ्गीत थेरापी मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्न प्रभावकारी विधि बन्दै गएको विज्ञहरू विश्वास गर्छन् ।

के सबै सङ्गीत लाभदायक छ ?

सबै सङ्गीत मस्तिष्कको लागि पक्कै पनि राम्रो हुँदैन । विशेष गरी यदि तपाईं हेडफोन प्रयोग गर्दै हुनुहुन्छ भने धेरै उच्च आवाजमा वा धेरै लामो समयसम्म सङ्गीत सुन्नु हानिकारक हुन सक्छ । ‘चर्को स्वरमा सङ्गीत र लामो समयसम्म हेडफोनको प्रयोगले श्रवणशक्तिलाई हानि पुर्‍याउन सक्छ, जसले अप्रत्यक्ष रूपमा मस्तिष्कलाई असर गर्छ ।’ डा. मधुकर भारद्वाज भन्छन् ।

सङ्गीतले बालबालिकाको मस्तिष्क विकासमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । सङ्गीत सिक्ने वा कुनै वाद्ययन्त्र बजाउनाले बालबालिकाको रचनात्मकता, स्मरणशक्ति र समस्या समाधान गर्ने क्षमतामा सुधार ल्याउँछ ।

सही तरिकाले प्रयोग कसरी गर्ने ?

• पढ्दा नरम वा वाद्य सङ्गीत छनौट गर्नुस् ।
• धेरै उच्च आवाजमा सङ्गीत नसुन्नुस् ।
• निरन्तर हेडफोनको प्रयोग नगर्नुस् ।
•  आफ्नो मुड र कामको आधारमा सङ्गीत छनौट गर्नुस् ।

सङ्गीत सुन्नु मस्तिष्कको लागि लाभदायक हुन सक्छ, तर यो कुरा यसलाई कसरी र कति प्रयोग गर्नुहुन्छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछ । ‘सङ्गीतले मस्तिष्कलाई सक्रिय र आराम दुवै चिज दिन सक्छ, तर सन्तुलन आवश्यक छ ।

सही तरिकाले प्रयोग गर्दा, यो मस्तिष्क स्वास्थ्यको लागि एक उत्कृष्ट उपकरण हुन सक्छ ।’ ’ डा. मधुकर भारद्वाज भन्छन् । तपाईं  पनि अर्को पटक सङ्गीत सुन्न लाग्दा मनोरञ्जनको लागि मात्र नभएर आफ्नो मस्तिष्कको स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राखेर सुन्नुहोला ।

(अस्वीकरण: सल्लाह सहितको यो सामग्रीले सामान्य जानकारी मात्र प्रदान गर्दछ । कुनै पनि हिसाबले यो योग्य चिकित्सा रायको विकल्प होइन । थप जानकारीको लागि सधैँ विशेषज्ञ वा आफ्नो डाक्टरसँग परामर्श गर्नुहोस् ।)