काठमाडौँ । काठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न स्थानबाट विस्थापित गरिएका सुकुमबासीहरू अहिले भक्तपुरको बोडेस्थित कृषि विकास बैंक तालिम केन्द्रमा अस्थायी आश्रय लिएर बसिरहेका छन्।

सरकारी निकायले यहाँ उनीहरूलाई बस्न र खानका लागि आधारभूत सुविधा त उपलब्ध गराएको छ, तर आफ्नो भविष्यलाई लिएर उनीहरू गम्भीर अन्योलमा परेका छन्। 

वर्षौँदेखि काठमाडौँलाई आफ्नो थातथलो बनाउँदै आएका यी विपन्न नागरिकहरूको दैनिकी अहिले टहराको सीमित घेराभित्र अड्किएको छ र उनीहरू सरकारबाट स्थायी बसोबासको व्यवस्थापनको आसमा छन्।

काठमाडौंको शङ्खमुल क्षेत्रमा २०३० सालदेखि बसोबास गर्दै आएका ७२ वर्षीय वीरबहादुर तामाङ र उनकी श्रीमती ७० वर्षीया सानु माया तामाङ पनि अहिले बोडेमा एक हप्तादेखि बसिरहेका छन्। उनीहरूका छोराछोरीहरू भने छुट्टाछुट्टै भाडाको कोठामा छन्। 

सानु माया तामाङ बोडेको अस्थायी शिविरमा खाना र बस्नको व्यवस्था राम्रो भएको बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘यहाँ खान बस्न त राम्रो छ, तर अब कहाँ जाने, के गर्ने थाहा छैन। दुःख गरेर बनाएको घर गुम्यो, रातभरि निद्रा लाग्दैन। हामी मर्दा सडकमा मर्न नपरोस्, त्यही चाहना हो।’

वीर बहादुर तामाङले आफू सङ्गम टोलमा ३० वर्षभन्दा बढी समय बिताएको स्मरण गर्दै आफ्नो पीडा पोख्छन् र भन्छन्, ‘बुवा-आमा पनि त्यहीँ बित्नुभयो, हामी पनि त्यहीँ हुर्कियौँ। अहिले सबै गुमायौँ। न पैसा छ, न जाने ठाउँ। सरकारले सानो भए पनि बस्न ठाउँ दिनुपर्छ।’ 

उनी बुढेसकालमा भाडामा बस्न पनि गाह्रो हुने बताउँछन्, किनभने धेरैजसो घरधनीहरू सुकुमबासीलाई कोठा दिन तयार हुँदैनन्। उनको माग छ र भन्छन्, ‘अब हामीलाई यहीँ काठमाडौंमै बस्ने व्यवस्था गरिदिनुपर्छ, बाहिर गएर बाँच्न सक्दैनौँ।’

• ऋण, रोजगारी र परिवारको चिन्ता

धनुषाबाट काठमाडौं आएकी ४२ वर्षीया जैतून खातुनको परिवार पनि बल्खु क्षेत्रबाट विस्थापित भएको हो। उनका दुई छोरा छन् र श्रीमान् कवाडीको काम गर्छन्। 

उनी घर बनाउनका लागि ४ देखि ५ लाख रुपैयाँ ऋण लागेको बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘घर बनाउन ४–५ लाख ऋण लागेको छ, सानो चिया पसलबाट महिनाको ४–५ हजार कमाउँथ्यौँ। अहिले सबै गुम्यो।’ 

जैतूनको मुख्य माग छ कि सरकारले सकेसम्म छिटो व्यवस्थापन गरोस् र उनीहरूलाई पुरानै ठाउँ वरिपरि बसोबासको व्यवस्था मिलाओस्।

• एकल महिला र श्रमिकको सङ्घर्ष

५० वर्षीया मञ्जु तामाङको कथा पनि कम पीडादायी छैन। २०६३ सालदेखि बल्खु क्षेत्रमा बस्दै आएकी उनी अहिले तीन छोरीको जिम्मेवारी बोकेर सङ्घर्ष गरिरहेकी छिन्। छोरीहरूको अवस्थाबारे उनी भन्छिन्, ‘एउटी छोरी संस्थाले पढाइरहेको छ, अर्को साथीको घरमा छ, अर्को काम गरेर बसेकी छ।’ 

इराक र साउदी अरबमा काम गरेर कमाएको सबै पैसा घर बनाउन लगानी गरेकी मञ्जु अहिले पूर्ण रूपमा खाली हात भएकी छिन्। उनको हालत यस्तो छ र भन्छिन्, ‘अहिले एक रुपैयाँ पनि छैन, यहाँ आउँदा पनि अरूले दिएको पैसाले आएँ।’ उनले सरकारसँग कम्तीमा ४ आना जग्गा र एउटा टहरा बनाइदिन माग गरेकी छिन्।

५३ वर्षीया गीता तामाङको समस्या झन् जटिल छ। उनका बुवा-आमा पनि सोही बस्तीमा बितेका थिए, र उनी अहिले नागरिकता बिना जीवन गुजारिरहेकी छिन्। 

क्यान्टिनमा काम गर्दै आएकी उनी अहिलेको बसोबास व्यवस्था ठिकै भएको बताउँछिन् र भन्छिन्, ‘बसोबास त अहिले ठिकै छ, तर म रोगी छु। सानो भए पनि झुपडी बनाइदिए हुन्थ्यो।’ गीता र मञ्जु अहिले बोडेमा एउटै कोठामा बसिरहेका छन् र एकअर्कालाई साथ दिँदैछन्।

• ‘पहिले व्यवस्था, अनि मात्रै हटाउनुपर्थ्यो’

विस्थापित सुकुमबासीहरूको साझा गुनासो सरकारले वैकल्पिक व्यवस्था नगरी बस्तीहरू हटाएकोमा छ। मञ्जु तामाङ सरकारको कार्यशैलीप्रति आक्रोश व्यक्त गर्छिन् र भन्छिन्, ‘पहिले गाँस, बास, कपासको व्यवस्था गरेर मात्रै भत्काउनुपर्थ्यो। सूचना दिएर समय दिएको भए सामान जोगाउन सक्थ्यौँ।’ 

उनको भनाइअनुसार अचानक डोजर चलाउँदा धेरैको सम्पत्ति नष्ट भएको छ। उनी गरिबको आवाज सरकारसम्म नपुग्नेमा चिन्ता व्यक्त गर्दै भन्छिन्, ‘गरिबको आवाज सरकारसम्म पुग्दैन।’

हाल बोडेमा बसिरहेका सुकुमबासीहरूलाई बिहान-बेलुका खाना र दिउँसो चिया-बिस्कुट जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरू उपलब्ध गराइएको छ। तर, दीर्घकालीन व्यवस्थापनको अभावमा उनीहरू सबै चिन्तित छन्। वृद्ध वीर बहादुर तामाङको शब्दमा उनीहरूको अनिश्चित भविष्यको चित्रण स्पष्ट हुन्छ र भन्छन्, ‘न समाउने हाँगो छ, न टेक्ने खुड्किलो। अब कहाँ जाने, के गर्ने? सरकारले एउटा सुरक्षित ठाउँ दिओस्, हामी सडकमा मर्न नपरोस्।’

बोडेको अस्थायी शिविरमा बसोबास गरिरहेका यी सुकुमबासीहरूको जीवन सरकारले उचित र दीर्घकालीन समाधान नखोजेसम्म अनिश्चितताको भुमरीमा घुमिरहने देखिन्छ। उनीहरूको माग काठमाडौँ उपत्यकामै सम्मानजनक बसोबासको व्यवस्था हो, जसले गर्दा उनीहरूले आफ्नो बाँकी जीवन सडकमा मर्न नपरोस् भन्ने आशा राखेका छन्।