तेहरान । सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि स्थापना भएको इस्लामिक गणतन्त्र इरानको सम्पूर्ण राजनीतिक प्रणाली सर्वोच्च नेताको शक्तिशाली भूमिकामा आधारित रहँदै आएको छ। तर पूर्व सर्वोच्च नेता आयातुल्लाह अली खामेनीको मृत्यु र नयाँ सर्वोच्च नेता मोज्तबा खामेनीको सार्वजनिक रूपमा निरन्तर अनुपस्थितिपछि इरान अभूतपूर्व राजनीतिक अवस्थाबाट गुज्रिरहेको विश्लेषण गरिएको छ।

इरानका पहिलो सर्वोच्च नेता रुहुल्लाह खोमेनी इस्लामवादी र वामपन्थी क्रान्तिकारीहरूको संयुक्त आन्दोलनमार्फत सत्तामा पुगेका प्रभावशाली धार्मिक नेता थिए। उनीपछि सर्वोच्च नेता बनेका अली खामेनी धार्मिक रूपमा त्यति प्रतिष्ठित नभए पनि इस्लामिक गणतन्त्रको शक्ति संरचनाभित्र लामो अनुभव भएका नेता थिए। उनी सर्वोच्च नेता बन्नुअघि राष्ट्रपति रहिसकेका थिए र इरान–इराक युद्धका समयमा पनि महत्वपूर्ण नेतृत्वदायी भूमिकामा थिए।

३७ वर्षसम्म सर्वोच्च नेताका रूपमा कार्यकाल सम्हालेका अली खामेनी नियमित रूपमा सार्वजनिक कार्यक्रममा सहभागी हुन्थे, जनतालाई सम्बोधन गर्थे तथा सरकारी अधिकारी र विदेशी प्रतिनिधिमण्डलसँग भेटवार्ता गर्थे। उनले इरानको राजनीति, अर्थतन्त्र र सुरक्षा संरचनामा गहिरो प्रभाव कायम राखेका थिए।

तर अहिले इरान नयाँ राजनीतिक चरणमा प्रवेश गरेको देखिएको छ। सर्वोच्च नेतृत्वको शीर्ष स्थानमा रहेका मोज्तबा न सार्वजनिक कार्यक्रममा देखिएका छन्, न त कुनै सार्वजनिक सम्बोधन गरेका छन्। विशेषगरी आफ्ना पिता अली खामेनीको अन्त्येष्टि समारोहमा पनि मोज्तबा सार्वजनिक रूपमा उपस्थित नभएपछि देशभित्र र बाहिर अनेक अड्कलबाजी सुरु भएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार उनको अनुपस्थितिको कारण सुरक्षा जोखिम हुन सक्ने सम्भावना भए पनि यसले इरानको वास्तविक नेतृत्व कसले गरिरहेको छ भन्ने प्रश्नलाई थप बल दिएको छ।

गत चार महिनादेखि इरानका सरकार समर्थक र विपक्षी दुवै पक्षले देशको वास्तविक निर्णयकर्ता को हो भन्ने विषयमा प्रश्न उठाउँदै आएका छन्। यसै साता लाखौँ मानिसले अली खामेनीको अन्तिम श्रद्धाञ्जली कार्यक्रममा सहभागिता जनाए पनि नयाँ सर्वोच्च नेता सार्वजनिक रूपमा नदेखिँदा नेतृत्वको वैधानिकता र प्रभावकारिताबारे चर्चा तीव्र बनेको छ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार इरानको शासन प्रणाली अत्यन्तै केन्द्रीकृत छ। अली खामेनीले निर्माण गरेको शक्ति संरचना सर्वोच्च नेताको प्रत्यक्ष नियन्त्रणमा आधारित भएकाले शीर्ष नेतृत्व लामो समयसम्म सार्वजनिक रूपमा अनुपस्थित रहिरहे शासन प्रणाली कमजोर बन्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।

उनीहरूका अनुसार यदि मोज्तबा चाँडै सार्वजनिक रूपमा सक्रिय भएनन् भने इरानको वर्तमान शक्ति संरचनामा परिवर्तन आउनुका साथै भविष्यमा नयाँ प्रकारको शासन व्यवस्थातर्फ देश अघि बढ्ने सम्भावना पनि बढ्न सक्छ।