भेनेजुएलाका रक्षामन्त्रीले ३ जनवरीमा राष्ट्रपति निकोलस मदुरो र उनकी पत्नी सिलिया फ्लोरेसको अपहरणका क्रममा अमेरिकाले आफ्नो देशलाई ‘हतियारको प्रयोगशाला’ को रूपमा प्रयोग गरेको आरोप लगाएका छन्।

भेनेजुएलाको पत्रिका एल युनिभर्सलका अनुसार, भ्लादिमिर पाड्रिनो लोपेजले गत साता भनेका थिए– अमेरिकाले भेनेजुएलालाई ‘उन्नत सैन्य प्रविधिहरू’ परीक्षण गर्ने थलोको रूपमा प्रयोग गरेको छ, जुन कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) र पहिले कहिल्यै प्रयोग नगरिएका हतियारहरूमा आधारित छन्।

आइतबार, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले न्यूयोर्क पोस्टलाई बताए अनुसार अमेरिकी सेनाले वास्तवमै एउटा हतियार प्रयोग गरेको थियो जसलाई उनले ‘डिस्कम्बुलेटर’ भनेका छन्। ‘मलाई यसबारे बोल्ने अनुमति छैन,’ उनले भने । उक्त हतियारले अपरेशनको क्रममा ‘उपकरणहरूलाई काम गर्न नसक्ने’ बनाएको उनको भनाई थियो।

मदुरोलाई अपहरण गर्ने अमेरिकी सैन्य मिसनको विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन, तर अमेरिकाले विगतमा सैनिक र गार्डहरूलाई अलमलमा पार्न वा उपकरण र पूर्वाधारहरू निष्क्रिय पार्न हतियारहरू प्रयोग गर्ने गरेको पाइन्छ।

यहाँ हामीलाई थाहा भएका तथ्यहरू यस प्रकार छन्:

• भेनेजुएलाका रक्षामन्त्रीले के भनेका छन्?

१६ जनवरीमा, पाड्रिनो लोपेजले काराकासमा भएको अमेरिकी आक्रमणमा ४७ भेनेजुएली सैनिक मारिएको बताए। मदुरोको सुरक्षामा खटिएका ३२ क्युवाली सैनिकहरू पनि मारिए।

त्यसपछि गत साता, उनले ‘हतियार प्रयोगशाला’ को आरोप लगाउँदै एल युनिभर्सललाई भने, ‘संयुक्त राज्य अमेरिकाका राष्ट्रपतिले स्विकार गरे कि उनीहरूले युद्धको मैदानमा कहिल्यै प्रयोग नगरिएका र विश्वमा कसैसँग नभएका हतियारहरू प्रयोग गरे। उनीहरूले त्यो प्रविधि ३ जनवरी, २०२६ मा भेनेजुएलाका जनता विरुद्ध प्रयोग गरे।’

उनले ट्रम्पले अमेरिकी समाचार च्यानल न्युजनेसनलाई दिएको अन्तर्वार्तालाई संकेत गरेको देखिन्छ, जसमा ट्रम्पले ‘सोनिक हतियार’ (ध्वनीमा आधारित हतियार) प्रयोग भएको बताएका थिए।

• ट्रम्पले अमेरिकी ‘गुप्त हतियार’ बारे के भनेका छन्?

मदुरोको अपहरण भएको केही दिनपछि, ह्वाइट हाउसकी प्रेस सेक्रेटरी क्यारोलिन लेभिटले एक भेनेजुएली सुरक्षा गार्डले ‘एक्स’ मा पोस्ट गरेको जस्तो देखिने टिप्पणीहरू रिपोस्ट गरिन्। 

उनका अनुसार अमेरिकाले अपरेशनको क्रममा ‘केही यस्तो चीज छोड्यो’ जुन ‘धेरै तीव्र ध्वनि तरंग जस्तै थियो’। ‘अचानक, मलाई मेरो टाउको भित्रबाट पड्किएजस्तो महसुस भयो,’ सुरक्षा गार्डले लेखे, ‘हामी सबैको नाकबाट रगत बग्न थाल्यो। कोही रगत बान्ता गरिरहेका थिए। हामी भुइँमा लड्यौँ, हलचल गर्न सकेनौँ।’

अल जजीराले यो विवरण पुष्टि गर्न सकेको छैन।

गत हप्ता आफ्नो न्युजनेसन अन्तर्वार्तामा, ट्रम्पले मदुरोका क्युवाली अंगरक्षकहरू विरुद्ध ‘सोनिक हतियार’ प्रयोग गरिएको बताए, जसलाई उनले भारी सुरक्षा भएको क्षेत्र भनेर वर्णन गरे।

‘यो अरू कसैसँग छैन। र हामीसँग यस्ता हतियारहरू छन् जसको बारेमा कसैलाई थाहा छैन,’ ट्रम्पले भने, ‘ म भन्छु कि तिनबारे कुरा नगर्नु नै राम्रो होला, तर हामीसँग केही अविश्वसनीय हतियारहरू छन्। त्यो एक अविश्वसनीय आक्रमण थियो। नबिर्सनुहोस् कि त्यो घर एउटा किल्ला र सैन्य आधारको बिचमा थियो।’

त्यसपछि आइतबार, न्यूयोर्क पोस्टले ट्रम्पलाई उद्धृत गर्दै भन्यो कि अमेरिकाले रक्षात्मक उपकरणहरू निष्क्रिय पार्न डिजाइन गरिएको हतियार प्रयोग गरेको थियो।

‘डिस्कम्बुलेटर,’ उनले भने, ‘मलाई यसबारे बोल्ने अनुमति छैन।’

• अमेरिकाले विगतमा कस्ता ‘सोनिक’ वा अन्य निष्क्रिय पार्ने हतियार प्रयोग गरेको पाइन्छ?

ब्रसेल्समा रहेका सैन्य तथा राजनीतिक विश्लेषक एलाइजा म्याग्नियरले अल जजीरालाई बताए अनुसार अमेरिकाले प्रयोग गर्ने सबैभन्दा चर्चित ‘सोनिक’ प्रणालीहरू दिशात्मक ध्वनिक हेडिङ र चेतावनी यन्त्रहरू हुन्, विशेष गरी लामो दूरीको ध्वनि उपकरण (एलआरएडी)।

‘यी परम्परागत हतियार होइनन्। यसको सट्टा, यी शक्तिशाली, केन्द्रित ध्वनि प्रोजेक्टरहरू हुन् जुन जहाजहरू रोक्न, आधारहरू सुरक्षित गर्न, कन्भोयहरूको सुरक्षा गर्न, चेकपोइन्टहरू व्यवस्थापन गर्न र कहिलेकाहीँ भीड नियन्त्रण जस्ता कार्यहरूका लागि प्रयोग गरिन्छ,’ उनले भने।

यी यन्त्रहरूको मुख्य उद्देश्य लामो दूरीमा ठूलो आवाजमा भ्वाइस कमान्डहरू पठाएर व्यवहार नियन्त्रण गर्नु हो। तिनले असुविधा पैदा गर्न सक्छन् र मानिसहरूलाई आदेश मान्न वा क्षेत्र छोड्न बाध्य पार्न डिजाइन गरिएका हुन्छन्।

‘एलआरएडीहरू समुद्री डकैती रोक्न जहाजहरूमा, बन्दरगाह सुरक्षामा र कानून प्रवर्तन एजेन्सीहरूद्वारा तैनाथ गरिएका छन्,’ म्याग्नियरले बताए, ‘उच्च आउटपुट सेटिङहरूमा, यी यन्त्रहरूले पीडा, चक्कर लाग्ने, वाकवाकी लाग्ने वा श्रवण क्षति गराउन सक्छन्, जसले गर्दा यिनको प्रयोग संवेदनशील र छानबिनको विषय बन्ने गरेको छ।’

तथापि, एलआरएडीहरू इलेक्ट्रोनिक्स वा सञ्चार नेटवर्कहरू निष्क्रिय पार्न डिजाइन गरिएका होइनन्। मानिसहरूलाई अलमलमा पार्न प्रयोग गरिने अर्को हतियार ‘एक्टिभ डिनायल सिस्टम’ (एडीएस) हो, जसलाई प्राय: गलत रूपमा ‘सोनिक’ हतियार भनिन्छ तर यसले ध्वनिको प्रयोग गर्दैन।

‘यसको सट्टा, यसले छालामा कडा पोल्ने महसुस गराउन मिलिमिटर-वेभ उर्जा प्रयोग गर्दछ, जसले मानिसहरूलाई टाढा भाग्न बाध्य पार्छ,’ म्याग्नियरले भने, ‘एडीएस सन् २०१० मा अफगानिस्तान पठाइएको थियो तर लडाइँमा प्रयोग नगरी फिर्ता गरियो। एलआरएडी जस्तै, एडीएस पनि मानिसहरूलाई असर गर्न बनाइएको हो, मेसिनहरूलाई होइन।’

• यी उपकरणहरूले कसरी काम गर्छन्?

एलआरएडी प्रणालीले ध्वनिलाई साँघुरो तरंगमा केन्द्रित गर्न सक्छ। कम सेटिङमा, यसले लामो दूरीसम्म आवाजहरू स्पष्ट रूपमा सुन्न सक्षम बनाउँछ। तर उच्च सेटिङमा, यो शारीरिक रूपमा कमजोर बनाउने खालको हुन सक्छ।

‘यी प्रभावहरू केवल शारीरिक र मानसिक हुन्,’ म्याग्नियरले भने, ‘विद्युत चुम्बकीय उपकरणहरू जस्तो नभई, एलआरएडी ले क्षेप्यास्त्र, रडार, कम्प्युटर वा सञ्चार प्रणालीहरू बन्द गर्न सक्दैन।’

एडीएस ले छालाको बाहिरी तहलाई तताउँछ जसले तीव्र असुविधा निम्त्याउँछ र मानिसहरूलाई टाढा जान बाध्य पार्छ। ‘यो भीड नियन्त्रण र परिधि रक्षाको लागि अभिप्रेरित एक गैर-घातक क्षेत्र-निषेध उपकरण हो,’ म्याग्नियरले भने।

‘यी दुबै प्रणालीले वास्तवमै वायु रक्षा प्रणाली, सञ्चार नेटवर्क वा सैन्य उपकरणहरू निष्क्रिय पार्न सक्दैनन्,’ उनले भने, ‘यदि उपकरणले काम गर्न छोड्यो भने, यो इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक (विद्युत चुम्बकीय), साइबर वा विद्युत अवरोध विधिहरूका कारण हुने सम्भावना बढी हुन्छ।’

• प्रणाली र उपकरणहरू निष्क्रिय पार्न अमेरिकाले के प्रयोग गर्छ?

म्याग्नियरले भने कि अमेरिकी सेनाले धेरै प्रकारका ‘नन-काइनेटिक’ र ‘प्रि-काइनेटिक’ उपकरणहरू प्रयोग गर्ने गरेको पाइन्छ। यसमा समावेश छन्:

• इलेक्ट्रोनिक वारफेयर (ईडब्लू): जसले रडार प्रणालीहरू जाम गर्न, सञ्चार रोक्न, जीपीएस लाई झुक्याउन र सेन्सरहरूलाई मूर्ख बनाउन सक्छ। ‘यी कार्यहरूले विद्युत चुम्बकीय स्पेक्ट्रम नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छन्,’ उनले भने, ‘ईडब्लू ले विपक्षीहरूलाई के भइरहेको छ भनेर बुझ्न र आक्रमण हुनु अघि वा सोही समयमा उनीहरूको प्रतिरक्षा समन्वय गर्न गाह्रो बनाउँछ।’

• साइबर-भौतिक कारबाही: यसमा नेटवर्क र औद्योगिक नियन्त्रण प्रणालीहरू तोडफोड गर्ने कार्य समावेश छ। ‘यसको सबैभन्दा चर्चित उदाहरण सन् २००९ को ‘स्टक्सनेट’ अभियान हो, जसले इरानी आणविक सेन्ट्रीफ्यूज नियन्त्रकहरूलाई लक्षित गरेको थियो र तिनीहरूको सफ्टवेयर परिवर्तन गरेर भौतिक क्षति पुर्याएको थियो,’ म्याग्नियरले भने।

• काउन्टर-इलेक्ट्रोनिक्स/निर्देशित-ऊर्जा हतियार: यी मुख्यतया उच्च-शक्तिका माइक्रोवेभ प्रणालीहरू हुन् जुन इलेक्ट्रोनिक्सका सर्किटहरूमा माइक्रोवेभ पल्सहरू पठाएर तिनीहरूलाई निष्क्रिय पार्न बनाइएका हुन्। ‘यसको लागि मुख्य अमेरिकी परियोजना च्याम्प (काउन्टर-इलेक्ट्रोनिक्स हाई पावर माइक्रोवेभ एडभान्स्ड मिसाइल प्रोजेक्ट) हो, जुन भौतिक बल प्रयोग नगरी इलेक्ट्रोनिक्स निष्क्रिय गर्न सिर्जना गरिएको थियो,’ म्याग्नियरले भने।

• ग्रेफाइट वा कार्बन-फाइबर हतियार: जसले सबै उपकरणहरू नष्ट नगरी विद्युतीय ग्रिडहरू सर्ट-सर्किट गराउन सक्छन् र व्यापक विद्युत विफलता निम्त्याउन सक्छन्।

‘यी उपकरणहरू ‘सूचना लाभ’ हासिल गर्ने र द्वन्द्वका विभिन्न क्षेत्रहरू नियन्त्रण गर्ने अमेरिकी सेनाको दृष्टिकोणको मुख्य भाग हुन्,’ म्याग्नियरले भने।

• यी प्रणालीहरूले कसरी काम गर्छन्, र यी कहिले प्रयोग भएका छन्?

इलेक्ट्रोनिक युद्धले विद्युत चुम्बकीय वातावरण परिवर्तन गर्छ वा रोक्छ। यसले रडार प्रणालीहरूलाई ‘हल्ला’ वा नक्कली लक्ष्यहरू ‘देख्ने’ बनाएर विचलित गर्न सक्छ। यसले रेडियोहरूलाई काम गर्नबाट रोक्न सक्छ र जीपीएस तथा सेन्सर प्रणालीहरूमा अवरोध ल्याउन सक्छ।

‘यसको उद्देश्य अन्धो बनाउनु, भ्रमित गर्नु र शत्रुलाई अलमलमा पारेर कारबाहीको अवसर सिर्जना गर्नु हो,’ म्याग्नियरले भने।

सन् २००९ को स्टक्सनेट साइबर अभियानमा, औद्योगिक नियन्त्रण प्रणालीहरू कब्जा गरेर यान्त्रिक क्षति पुर्याउन इरानी आणविक केन्द्रको कम्प्युटरमा कम्प्युटर वर्म (भाइरस) जडान गरिएको थियो। ‘यो अपरेशन व्यापक रूपमा अमेरिका र इजरायली गुप्तचर निकायले इरानको आणविक कार्यक्रम विरुद्ध गरेको मानिन्छ,’ म्याग्नियरले भने।

उच्च-शक्ति माइक्रोवेभ प्रणालीहरूले पनि इलेक्ट्रोनिक्सलाई माइक्रोवेभ उर्जाले भरिदिएर निष्क्रिय पार्न सक्छन्, जसले गर्दा कुनै देखिने क्षति बिना नै तिनीहरूले काम गर्न छोड्छन्। ‘२०१० को दशकको सुरुमा गरिएका सार्वजनिक परीक्षणहरूले देखाए अनुसार यी प्रणालीहरूले छनौट गरिएका इलेक्ट्रोनिक लक्ष्यहरूलाई निष्क्रिय पार्न सक्छन्,’ म्याग्नियरले भने।

ग्रेफाइट वा कार्बन-फाइबर हतियारहरूले साना प्रवाहकीय फाइबरहरू फैलाउँछन् जसले विद्युतीय ग्रिडका भागहरू सर्ट-सर्किट गर्न सक्छन्। ‘यी हतियारहरू सन् १९९१ मा इराक, १९९९ मा सर्बिया र २००३ मा फेरि इराकमा ठूला विद्युत अवरोधहरूसँग जोडिएका छन्,’ म्याग्नियरले भने, ‘आधारभूत रणनीति उस्तै रहन्छ: पहिले, विद्युत, सञ्चार, सेन्सर र समन्वयलाई बन्द गर्ने, त्यसपछि भौतिक आक्रमणहरू सुरु गर्ने।’

• के अमेरिकाले अन्य देशहरूमा नयाँ हतियार परीक्षण गरेको छ?

‘हो, र यो अमेरिकाले मात्र गर्ने कुरा होइन। आधुनिक युद्धहरू प्राय: नयाँ प्रविधिहरू प्रयोग गर्न तयार भएपछि तिनीहरूको पहिलो वास्तविक-विश्व परीक्षण बन्छन्,’ म्याग्नियरले भने।

सन् १९९१ को खाडी युद्ध पहिलो पटक थियो जहाँ स्टिल्थ विमान, प्रिसिजन-गाइडेड (सटीक) बम र इलेक्ट्रोनिक युद्ध ठूलो मात्रामा प्रयोग गरिएको थियो।

सन् २००९ मा इरानमा भएको साइबर आक्रमण रणनीतिक स्तरमा साइबर-भौतिक हतियार प्रयोग गरिएको पहिलो पटक थियो।

जीबीयू–४३/बी एमओएबी, जसलाई ‘मदर अफ अल बम्स’ (सबै बमहरूको आमा) भनिन्छ, सन् २०१७ मा अमेरिकाद्वारा अफगानिस्तानमा पहिलो पटक लडाइँमा प्रयोग गरिएको थियो। यो सुरुङहरू जस्ता सुदृढ भूमिगत लक्ष्यहरू विरुद्ध सटीक आक्रमणहरूमा प्रयोग गरिने गैर-आणविक विस्फोटक हो जसले विशाल विष्फोटको लहर प्रदान गर्दछ।

‘यो जान्न महत्त्वपूर्ण छ कि परीक्षणको अर्थ सामान्यतया गोप्य उपकरण परीक्षण होइन,’ म्याग्नियरले भने, ‘बरु, यसको अर्थ वास्तविक परिस्थितिहरूमा नयाँ उपकरणहरू प्रयोग गर्नु र नतिजा तथा प्रतिक्रियाको आधारमा तिनीहरूलाई सुधार गर्नु हो।’

सबै प्रमुख देशहरूले इलेक्ट्रोनिक युद्ध, साइबर-सञ्चालन, अन्तरिक्ष लक्ष्य, सिग्नल इन्टेलिजेन्स र विशेष अपरेशनहरू जस्ता क्षेत्रमा गोप्य रूपमा नयाँ प्रणालीहरूको परीक्षण गर्छन्, उनले स्पष्ट पारे।

‘मुख्य भिन्नता उपकरणहरू कति गोप्य छन् भन्ने होइन, तर ती कति व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ, कहाँ आधारित छन् र देशहरू तिनीहरूलाई प्रयोग गर्न कति इच्छुक छन् भन्ने हो।’

स्टक्सनेट आक्रमण जस्ता केही उदाहरणहरूमा धेरै देशहरूले मिलेर काम गर्छन्। ‘अमेरिकाले इजरायललाई विभिन्न प्रकारका हतियार र अन्य युद्ध उपकरणहरूको परीक्षण थलोको रूपमा प्रयोग गर्दछ, मुख्यतया प्यालेस्टिनीहरू विरुद्ध, लेबनानमा र इरानमा,’ म्याग्नियरले भने।

अमेरिकाले अन्य देशहरूलाई आफ्ना कर्मचारीहरूविरुद्ध ‘सोनिक हतियार’ प्रयोग गरेको आरोप पनि लगाएको छ। २०१७ मा, उसले संदिग्ध सोनिक आक्रमणको छानबिन गर्न माग गर्‍यो जसले गर्दा उसका धेरै कूटनीतिज्ञहरूलाई उपचारको आवश्यकता पर्‍यो र उनीहरूलाई हवाना (क्युबा) छोड्न बाध्य पार्‍यो।

तत्कालीन अमेरिकी विदेश मन्त्री रेक्स टिलरसनले क्युवाली राजधानीमा रहेको अमेरिकी मिसनलाई स्वास्थ्य आक्रमणहरूको निशाना बनाइएको बताएका थिए, जसले केही कर्मचारीहरूको सुन्ने क्षमता गुमेको थियो।

क्यानाडा सरकारले पनि क्युबामा कम्तिमा एक क्यानेडियन कूटनीतिज्ञको श्रवण शक्ति गुमेको कारण उपचार गरिएको बताएको थियो।

• ट्रम्पको ‘डिस्कम्बुलेटर’ को अर्थ के हो?

कुनै पनि विशिष्ट ‘डिस्कम्बुलेटर’ को प्रमाणित परिभाषा छैन। ‘यी शब्दहरू प्राविधिक होइनन् र अवस्थित उपकरणहरूको लागि राजनीतिक लेबलको रूपमा प्रयोग गरिएको देखिन्छ,’ म्याग्नियरले भने।

‘सबैभन्दा तार्किक दृष्टिकोण यो हो कि यो शब्द ज्ञात नन-काइनेटिक उपकरणहरूको समूहलाई जनाउँछ, नयाँ यन्त्र होइन।’

ती हुन सक्छन्:

• कमान्ड नेटवर्कहरूलाई लक्षित गर्ने साइबर-अवरोध

• एन्टेना, रिले र सेन्सर नोडहरूविरुद्ध लक्षित आक्रमण र स्थानीय विद्युत् अवरोध

जमिनमा रहेका पर्यवेक्षकहरूका लागि, यो प्रणालीहरू अचानक ‘काम नगरेको’ जस्तो देखिन्छ, म्याग्नियरले भने। यद्यपि, सोनिक उपकरणले यसरी उपकरणहरूलाई असर गर्ने सम्भावना धेरै कम छ, उनले थपे।

‘रिपोर्टहरूका अनुसार भेनेजुएलाको रुसी-निर्मित वायु रक्षा प्रणालीहरू असफल भए, जसको अर्थ तिनीहरू राम्रोसँग एकीकृत वा तयार थिएनन् भन्ने हुन सक्छ। यो इलेक्ट्रोनिक युद्ध, नोड दमन, साइबर आक्रमण वा कमजोर सञ्चालनका कारण हुन सक्छ, यसका लागि कुनै विज्ञान कथा (साइन्स फिक्सन) को व्याख्या आवश्यक छैन। इजरायलको आक्रमण अघि सिरियामा रूसी हतियारहरूको लागि यस्तो भएको हामीले देखेका छौँ।’

सोनिक हतियारले सैनिक र गार्डहरूलाई असर गरेको हुन सक्छ। यदि काराकासमा छापा मार्दा मानिसहरूमा शारीरिक लक्षणहरू देखा परे भने, त्यसले नयाँ ‘सोनिक हतियार’ प्रयोग भइरहेको सङ्केत गर्दैन।

‘यी प्रभावहरू विष्फोटको चाप, फ्ल्यास-ब्याङ्ग उपकरणहरू वा अन्य सामान्य अलमल पार्ने उपकरणहरूबाट आएको हुन सक्छ,’ म्याग्नियरले भने, ‘नयाँ प्रकारको हतियारको लागि कुनै सार्वजनिक प्रमाण छैन।’

अल जजिरा