नेपाल प्राकृतिक स्रोत, सांस्कृतिक विविधता, भौगोलिक सुन्दरता तथा मानव संसाधनका दृष्टिले अत्यन्त सम्भावनायुक्त राष्ट्र हो । हिमाल, पहाड र तराईको विविध भू–बनोट, जलस्रोतको प्रचुर सम्भावना, जैविक विविधता, पर्यटन आकर्षण तथा युवा जनशक्ति नेपालका महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति हुन् । यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि नेपाल अपेक्षित रूपमा विकासको मार्गमा अघि बढ्न सकेको छैन ।

दक्षिण एसियाका धेरै मुलुकले तीव्र आर्थिक तथा पूर्वाधार विकास हासिल गरिसक्दा नेपाल अझै पनि बेरोजगारी, गरिबी, राजनीतिक अस्थिरता, कमजोर प्रशासन, भ्रष्टाचार, कमजोर उत्पादन प्रणाली तथा परनिर्भरताको समस्याबाट जुझिरहेको छ । विकास केवल सडक, भवन वा पुल निर्माणमात्र होइन; यो आर्थिक समृद्धि, सामाजिक न्याय, सुशासन, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना तथा नागरिकको जीवनस्तर सुधारसँग सम्बन्धित व्यापक प्रक्रिया हो । नेपाल विकास हुन नसक्नुमा बहुआयामिक कारण छन् ।

ऐतिहासिक, राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक तथा प्रशासनिक कमजोरीहरू यसको मूल जडका रूपमा छन् । यस लेखमा नेपाल विकास हुन नसक्नुका प्रमुख कारणहरूबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गरिन्छ ।

राजनीतिक अस्थिरता :  

नेपालको विकास अवरुद्ध हुनुको सबैभन्दा ठुलो कारण राजनीतिक अस्थिरता हो । प्रजातन्त्र स्थापना भएयता नेपालमा सरकार बारम्बार परिवर्तन हुने प्रवृत्ति रहँदै आएको छ । कुनै पनि सरकारले दीर्घकालीन योजना बनाएर कार्यान्वयन गर्ने पर्याप्त समय पाउन सकेको छैन । सरकार परिवर्तनसँगै नीति, कार्यक्रम र प्राथमिकताहरू परिवर्तन हुने हुँदा विकास योजना अधुरै रहने गरेका छन् ।

राजनीतिक दलहरूबिच राष्ट्रिय हितभन्दा सत्ता संघर्षलाई बढी प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले विकास प्रक्रियालाई कमजोर बनाएको छ । राजनीतिक नेतृत्वले विकासभन्दा पनि शक्ति केन्द्रित राजनीति, भागबन्डा तथा व्यक्तिगत स्वार्थलाई प्राथमिकता दिँदा देशले स्थायित्व प्राप्त गर्न सकेको छैन । राजनीतिक अस्थिरताले विदेशी लगानीकर्ताहरूलाई समेत निरुत्साहित बनाएको छ ।

भ्रष्टाचार र कमजोर सुशासन :

नेपालमा विकास हुन नसक्नुको अर्को महत्त्वपूर्ण कारण व्यापक भ्रष्टाचार हो । राज्यको स्रोत तथा बजेट सही ठाउँमा प्रयोग नहुँदा विकासका योजनाहरू प्रभावकारी बन्न सकेका छैनन् । ठुला विकास आयोजनाहरूमा कमिसन, अनियमितता, ढिलासुस्ती तथा गुणस्तरहीन कामका समस्या बारम्बार देखिन्छन् ।

भ्रष्टाचारका कारण सरकारी सेवाप्रति नागरिकको विश्वास घट्दै गएको छ । विकास निर्माणका लागि छुट्याइएको बजेटको ठुलो हिस्सा दुरुपयोग हुँदा जनताले अपेक्षित सेवा प्राप्त गर्न सकेका छैनन् । सुशासनको अभाव, पारदर्शिताको कमी तथा जवाफदेहिताको कमजोर अवस्थाले विकासलाई थप प्रभावित बनाएको छ ।

यदि प्रशासनिक प्रणाली पारदर्शी, जिम्मेवार तथा परिणाममुखी बन्न सकेको भए नेपालले उपलब्ध स्रोत र साधनलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सक्थ्यो, तर कमजोर अनुगमन र राजनीतिक संरक्षणका कारण भ्रष्टाचार नियन्त्रण चुनौतीपूर्ण बनेको छ ।

कमजोर शिक्षा प्रणाली :

कुनै पनि राष्ट्रको विकास शिक्षाको गुणस्तरसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ । नेपालमा विद्यालय तथा विश्वविद्यालयको संख्या बढे पनि गुणस्तरीय शिक्षा अझै चुनौतीकै रूपमा छ । शिक्षा प्रणाली बढी सैद्धान्तिक तथा परीक्षा केन्द्रित भएकाले व्यवहारिक ज्ञान, सीप तथा अनुसन्धानलाई पर्याप्त महत्त्व दिइएको छैन ।

प्राविधिक तथा व्यवसायिक शिक्षाको कमीका कारण दक्ष जनशक्ति उत्पादन हुन सकेको छैन । लाखौँ युवा उच्च शिक्षा लिएपछि पनि बेरोजगार बन्न बाध्य छन् । अर्कोतर्फ, दक्ष युवाशक्ति रोजगारीका लागि विदेश पलायन भइरहेका छन् । यसले देशभित्र आवश्यक मानव संसाधनको अभाव सिर्जना गरेको छ । शिक्षा प्रणालीलाई श्रम बजार, प्रविधि तथा उत्पादनसँग जोड्न नसक्दा देशको आर्थिक विकासमा शिक्षा क्षेत्रले अपेक्षित योगदान दिन सकेको छैन ।

बेरोजगारी र युवा पलायन :

नेपालमा उद्योग, उत्पादन तथा रोजगारीका अवसर सीमित भएकाले ठुलो संख्यामा युवा बिदेसिन बाध्य छन् । दैनिक हजारौँ युवा वैदेशिक रोजगारीका लागि खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरिया, जापान तथा अन्य देशतर्फ जाने गरेका छन् ।

युवाशक्ति कुनै पनि राष्ट्रको विकासको प्रमुख आधार हो, तर नेपालमा योग्य र ऊर्जाशील जनशक्ति विदेश पलायन हुँदा देशभित्र उत्पादनशील क्षेत्र कमजोर बनेको छ ।  रेमिट्यान्सले अल्पकालीन रूपमा अर्थतन्त्र धाने पनि दीर्घकालीन विकासका लागि यो दिगो समाधान होइन ।  

यदि नेपालमै उद्योग, कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि तथा उद्यमशीलताको वातावरण सिर्जना गर्न सकिएको भए युवाहरू बिदेसिनुपर्ने अवस्था कम हुन सक्थ्यो, तर सरकारी नीतिगत कमजोरी तथा लगानीमैत्री वातावरणको अभावले रोजगार सिर्जना हुन सकेको छैन ।

कृषि क्षेत्रमा आधुनिकीकरणको अभाव :

नेपाल कृषि प्रधान देश भए पनि कृषि क्षेत्र अझै परम्परागत प्रणालीमा आधारित छ । अधिकांश किसान सानो जमिन, सीमित प्रविधि तथा कमजोर बजार पहुँचका कारण व्यावसायिक कृषि गर्न सकिरहेका छैनन् ।

सिँचाइ, मल, बीउ, कृषि प्रविधि तथा भण्डारण व्यवस्थाको अभावले उत्पादन क्षमता कम छ । कृषि उत्पादन पर्याप्त नहुँदा नेपालले ठुलो मात्रामा खाद्यान्न आयात गर्नुपरेको छ । कृषिलाई सम्मानजनक तथा लाभदायक पेसाको रूपमा विकास गर्न नसक्दा युवा पुस्ता यस क्षेत्रबाट टाढिँदै गएको छ ।

यदि कृषि क्षेत्रमा आधुनिकीकरण, यान्त्रिकीकरण तथा बजार व्यवस्थापन गर्न सकिएको भए नेपालले आत्मनिर्भरता हासिल गर्नुका साथै ठुलो आर्थिक प्रगति गर्न सक्थ्यो ।

औद्योगिक विकासको कमी :

नेपालमा औद्योगिक विकास अत्यन्त कमजोर छ । उद्योग स्थापना गर्न आवश्यक पूर्वाधार, विद्युत्, यातायात, दक्ष जनशक्ति तथा नीतिगत स्थिरताको अभाव छ । धेरै उद्योग बन्द भएका छन् भने नयाँ उद्योगमा लगानी पनि अपेक्षित रूपमा बढ्न सकेको छैन ।

उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रको विकास हुन नसक्दा नेपाल आयातमा निर्भर बन्दै गएको छ । दैनिक उपभोगका वस्तुदेखि निर्माण सामग्रीसम्म विदेशबाट आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ । यसले व्यापार घाटा बढाएको छ । औद्योगिक क्षेत्रको कमजोर अवस्थाले रोजगारी सिर्जना हुन नसक्नुका साथै राष्ट्रिय उत्पादन पनि घटेको छ । उद्योग, व्यापार तथा लगानीमैत्री वातावरण निर्माण नगरी देशको आर्थिक विकास सम्भव हुँदैन ।

पूर्वाधार विकासमा कमजोरी :

सडक, पुल, विद्युत्, खानेपानी, सञ्चार तथा यातायात जस्ता पूर्वाधार विकासका आधारभूत तत्व हुन् । नेपालमा अझै पनि धेरै ग्रामीण क्षेत्र सडक, स्वास्थ्य सेवा तथा विद्युतको पहुँचबाट वञ्चित छन् । विकास आयोजना निर्माणमा ढिलासुस्ती, लागत वृद्धि तथा गुणस्तरहीन कार्यले पूर्वाधार क्षेत्र कमजोर बनेको छ ।

कतिपय आयोजना दशकौँसम्म सम्पन्न हुन सकेका छैनन् । यसले आर्थिक गतिविधि, व्यापार तथा लगानीलाई प्रत्यक्ष असर पारेको छ । भौगोलिक कठिनाइ नेपालका लागि चुनौती भए पनि प्रभावकारी योजना तथा प्रविधिको प्रयोगबाट पूर्वाधार विकास सम्भव थियो, तर कमजोर व्यवस्थापन तथा राजनीतिक हस्तक्षेपले अपेक्षित उपलब्धि हासिल हुन सकेको छैन ।

प्राकृतिक स्रोतको उचित उपयोग हुन नसक्नु :

नेपाल जलस्रोत, पर्यटन तथा जैविक विविधतामा धनी देश हो । विश्वकै दोस्रो ठुलो जलस्रोत सम्पन्न देश मानिने नेपालले जलविद्युत् क्षेत्रमा पर्याप्त प्रगति गर्न सकेको छैन । उत्पादन भएको विद्युत् पनि पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन ।

त्यस्तै, पर्यटन क्षेत्रमा अपार सम्भावना हुँदाहुँदै पनि पर्याप्त पूर्वाधार, प्रचार–प्रसार तथा व्यवस्थापनको कमीले अपेक्षित लाभ लिन सकिएको छैन ।

सामाजिक विभेद र असमानता :

नेपालमा जातीय, लैङ्गिक, क्षेत्रीय तथा आर्थिक असमानता अझै पनि विद्यमान छ । समाजका सबै वर्ग र क्षेत्रले समान अवसर प्राप्त गर्न सकेका छैनन् । दुर्गम क्षेत्रका नागरिक शिक्षा, स्वास्थ्य तथा विकासका अवसरबाट अझै पछाडि छन् ।  

महिला, दलित, जनजाति तथा पिछडिएका समुदायहरूको सहभागिता सीमित हुँदा समावेशी विकासको लक्ष्य पूरा हुन सकेको छैन । जबसम्म विकासको प्रतिफल सबै नागरिकसम्म समान रूपमा पुग्दैन, तबसम्म राष्ट्रको समग्र विकास सम्भव हुँदैन ।

राष्ट्रिय सोच र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभाव :

नेपालमा दीर्घकालीन राष्ट्रिय विकास दृष्टिकोणको कमी देखिन्छ । सरकार परिवर्तनसँगै योजना तथा प्राथमिकता बदलिने प्रवृत्तिले निरन्तरता कायम हुन सकेको छैन । विकासलाई राजनीतिक मुद्दाभन्दा राष्ट्रिय अभियानका रूपमा लिन आवश्यक भए पनि व्यवहारमा त्यो देखिएको छैन ।

विकासका लागि राष्ट्रिय एकता, साझा लक्ष्य तथा दिगो नीति आवश्यक हुन्छ, तर नेपालमा अल्पकालीन लोकप्रियता र राजनीतिक लाभलाई प्राथमिकता दिइने भएकाले दीर्घकालीन योजनाहरू प्रभावकारी बन्न सकेका छैनन् ।

यसर्थ, नेपाल विकास हुन नसक्नुका कारणहरू राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, कमजोर शिक्षा प्रणाली, बेरोजगारी, कृषि तथा औद्योगिक पिछडापन, कमजोर पूर्वाधार, प्राकृतिक स्रोतको अपर्याप्त उपयोग तथा सामाजिक असमानतासँग सम्बन्धित छन् । यद्यपि, नेपालसँग अझै पनि विकासका विशाल सम्भावना छन्।

यदि राजनीतिक स्थायित्व कायम गर्न सकियो, सुशासन र पारदर्शिता स्थापित गरियो, शिक्षा र उत्पादनलाई जोडियो, युवाशक्तिलाई देशभित्र अवसर प्रदान गरियो तथा प्राकृतिक स्रोतको वैज्ञानिक उपयोग गरियो भने नेपालले तीव्र विकास गर्न सक्छ । विकासका लागि सरकार मात्र होइन, नागरिक, निजी क्षेत्र, बुद्धिजीवी तथा सम्पूर्ण समाजको संयुक्त प्रयास आवश्यक हुनुपर्दछ ।

(लेखक नेपाल प्रदेश नीति तथा योजना आयोग बागमती प्रदेशका निवर्तमान उपाध्यक्ष हुन् ।)