मानव सभ्यताको प्रारम्भदेखि नै धर्म मानव–हृदयको आधार रह्यो। ऋग्वेदका मन्त्रहरू, महाभारतको गीता–उपदेश, बुद्धको करुणा–शिक्षा र गुरु नानकको समानताको सन्देश — यी सबैको मूल सार सेवा, सत्य र समर्पणमै टेकेको थियो। धर्मले समाजलाई अन्धकारबाट प्रकाशतिर, अन्यायबाट न्यायतिर डोर्‍यायो। तर आजको वास्तविकता हेर्दा, यही धर्म क्रमशः बजारको मालझैँ किनबेच हुने वस्तु र संस्थागत व्यापारको रूप धारण गरिसकेको देखिन्छ।

ऐतिहासिक उदाहरण र वर्तमान अन्तर

मौर्यकालका सम्राट अशोकले बौद्ध धर्मलाई राज्य–नीतिमा रूपान्तरण गर्दा जन–कल्याणलाई प्राथमिकतामा राखे — अस्पताल, जलस्रोत, वन–रक्षा र जन–सेवामा आधारित संरचना स्थापना भए। त्यो थियो धर्मको कार्यान्वयनको सर्वोत्तम उदाहरण।

तर आज धेरै स्थानमा मठ–मन्दिर सुन–चाँदीको भण्डार बनेका छन्, तर नजिकैका गाउँमा न त अस्पताल छ, न त खानेपानी।
धार्मिक ट्रस्ट र संस्थाहरू हजारौँ संख्यामा दर्ता भइरहेका छन्, तर तथ्याङ्कहरूले देखाउँछन् — तीमध्ये धेरैले आफ्नो आम्दानीको ८०% भन्दा बढी रकम व्यक्तिगत विलासिता र सम्पत्ति विस्तारमा खर्च गर्छन्, प्रत्यक्ष जन–सेवामा होइन।

समाजशास्त्रीय दृष्टि

भारतीय समाजशास्त्री एम. एन. श्रीनिवासका शब्दमा — “धर्म संस्थाहरूले शक्ति, सम्पत्ति र सामाजिक नियन्त्रणका लागि धार्मिक भावनाको प्रयोग गर्छन्।”

आजको ‘धर्मगुरु संस्कृति’ यही विश्लेषणको प्रत्यक्ष प्रमाण हो — प्रवचनमा मोक्ष र भक्ति, तर व्यवहारमा ब्रान्ड–मार्केटिङ, प्रायोजित कार्यक्रममा ताली र राजनीतिक शक्तिसँगको गठबन्धन।
धर्म अब ‘निष्काम सेवा’ होइन, ठूला बजेट र टार्गेट भएको ‘संगठित उद्योग’ बनेको छ — जसका मालिक, एजेन्ट र ग्राहक छन्।

यथार्थका कटु उदाहरण

नदी किनारको शान्त आश्रमलाई मठाधीशले निजी सम्पत्ति बनाएर लक्जरी ‘योगा रिट्रिट सेन्टर’ चलाइरहेका छन्, जहाँ करोडौँको कारोबार हुन्छ।

विशाल मन्दिरमा दिनमै करोडौँ भेटी आउँछ, तर नजिकका बस्तीका बालबालिका भोकै सुत्छन्।

‘अन्नदान’को नाममा फोटो र भिडियो प्रचारित हुन्छ, तर वितरण भएको अन्नको ठूलो भाग बिग्रिएको हुन्छ। रकम कहाँ गयो भन्ने प्रश्नमा सम्बन्धित मठ–मन्दिर मौन बस्छन्। मौनता यहाँ पारदर्शिता होइन, लुकाइएको भ्रष्टाचार हो।

अब के गर्ने ?

पूर्ण पारदर्शिता — सबै धार्मिक संस्थाले वार्षिक आय–व्यय सार्वजनिक गर्न कानुनी रूपमा बाध्य हुनुपर्छ।

सेवा–केन्द्रित खर्च — स्वास्थ्य, शिक्षा, वातावरण संरक्षण र अनाथ बालबालिकाको पुनर्स्थापनामा प्रत्यक्ष लगानी गर्नुपर्छ।

स्थानीय सहभागिता — मठ–मन्दिरका हरेक योजनामा वरपरका जनताको निर्णय र सहभागिता अनिवार्य हुनुपर्छ।

धार्मिक शिक्षा सुधार — प्रवचनमा चमत्कार–कथा र रूढिवाद होइन, श्रम, सेवा र सामाजिक उत्तरदायित्वका कुरा ल्याउनुपर्छ।

गुरु–सन्त आत्मनिर्भरता — प्राचीन आश्रम प्रणालीझैँ, सेवा गर्ने सन्त–साधुहरूले श्रमद्वारा आत्मनिर्भर बन्नुपर्छ, बाह्य विलासिता र प्रचारबाट होइन।

निष्कर्ष

धर्म मानवताको मार्गदर्शक हो, व्यापारको उपकरण होइन। सेवा, सत्य र समर्पणको बाटो छोडेर यदि धर्म केवल सम्पत्ति र प्रभावको खेल बन्न पुग्यो भने, त्यसले आत्मिक मूल्य मात्र होइन, समाजको नैतिक मेरुदण्डलाई पनि कमजोर पार्छ।
अब आवश्यकता छ — धर्मको नाममा व्यापार गर्नेहरूलाई होइन, धर्मको नाममा सेवा गर्नेहरूलाई समाजको अगाडि ल्याउने। किनकि साँचो धर्म त्यही हो, जसले लिने होइन, दिने गर्छ।