नेपालको समकालीन राजनीतिमा युवाको बढ्दो हस्तक्षेप कुनै आकस्मिक घटना होइन । यो न त केवल आवेगको विस्फोट हो, न सामाजिक सञ्जालको क्षणिक प्रभाव मात्र । यसको मूल कारण नेपालमा लामो समयदेखि जमेर बसेका संरचनागत समस्या, राजनीतिक नेतृत्वको असफलता र युवाको जीवनसँग प्रत्यक्ष गाँसिएका सामाजिक-आर्थिक संकटहरू हुन् । 

राजनीतिलाई ‘फोहोरी खेल’ भनेर आलोचना गर्ने पुस्ता आज स्वयं राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्न बाध्य हुनुको पछाडि एउटा गहिरो प्रश्न लुकेको छ- के वर्तमान राजनीतिक प्रणालीले युवाको सपना, श्रम र भविष्यलाई प्रतिनिधित्व गर्न सकेको छ ? धेरै युवाका लागि यसको उत्तर नकारात्मक छ । यही अनुभूतिले आजको राजनीतिक सक्रियताको आधार निर्माण गरेको छ ।

नेपालले पछिल्ला केही दशकमा पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य, बहुदलीय प्रणालीको आगमन, जनआन्दोलन र अन्ततः संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना जस्ता महत्त्वपूर्ण राजनीतिक परिवर्तन अनुभव गर्‍यो । कागजमा यी परिवर्तनहरू ऐतिहासिक देखिए पनि व्यवहारमा राजनीतिक संस्कार र शासनशैलीमा अपेक्षित सुधार आउन सकेन । व्यवस्था फेरियो, संविधान फेरियो, तर सत्ता प्रयोग गर्ने सोच र शैली धेरै हदसम्म उस्तै रह्यो । 

राजनीतिक दलहरू संस्थागत हुनुभन्दा व्यक्ति केन्द्रित बन्दै गए, विचारभन्दा गुट र शक्ति संघर्ष हाबी भयो । निर्णय प्रक्रिया सीमित व्यक्तिहरूको वरिपरि केन्द्रित हुँदै गयो । नयाँ संविधान र नयाँ संरचना देखे पनि युवाले आफ्नै जीवनमा ठोस परिवर्तन अनुभूत गर्न सकेनन्, जसले राजनीतिप्रति निराशा र आक्रोश जन्मायो ।

राजनीतिमा युवाको बढ्दो हस्तक्षेप आवेगको विस्फोट होइन, चेतनाको परिणाम हो । यो निराशाको आवाज मात्र होइन, भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी हो । यदि युवा मौन बस्छन् भने अक्षमता, भ्रष्टाचार र अन्याय संस्थागत बन्छ ।

लोकतन्त्रको मूल आत्मा जनउत्तरदायित्व हो । तर व्यवहारमा लोकतन्त्र धेरै हदसम्म चुनावमा मात्र सीमित भएको अनुभूति युवामा गहिरिँदै गयो । चुनावपछि जनताको आवाज गौण बन्ने, चुनावी प्रतिबद्धताहरू व्यवहारमा नउतारिने, भ्रष्टाचारविरुद्धका भाषण कार्यान्वयन नहुने अवस्थाले राजनीतिक प्रणालीप्रति विश्वास कमजोर बनाउँदै लग्यो ।

यस पृष्ठभूमिमा बेरोजगारी युवाको राजनीतिक चेतनालाई सबैभन्दा गहिरो रूपमा प्रभावित गर्ने पीडादायक कारण बनेको छ । शिक्षा प्रणालीले डिग्री उत्पादन गरे पनि रोजगारी सिर्जना गर्न राज्य असफल देखियो । सीप र क्षमताको कदर नहुनु, निजी क्षेत्र कमजोर हुनु र उद्यमशीलता प्रवर्द्धनका लागि प्रभावकारी नीति नहुनुले युवालाई गहिरो निराशामा धकेल्यो । शिक्षा पूरा गरेपछि पनि जीवन अनिश्चित रहने अवस्था व्यक्तिगत निराशामा सीमित नरही राजनीतिक प्रश्नमा रूपान्तरण भयो ।

हरेक वर्ष लाखौँ युवा वैदेशिक रोजगारीका लागि देश छोड्न बाध्य हुनु राज्य असफलताको अर्को गम्भीर संकेत हो । रेमिट्यान्सले अर्थतन्त्रलाई केही समय धाने पनि यसको सामाजिक र राजनीतिक मूल्य अत्यन्तै ठुलो छ । देशका ऊर्जाशील, सिर्जनशील र उत्पादनशील युवा विदेशिनु केवल आर्थिक विषय होइन, यो राज्यको दीर्घकालीन नीतिगत असफलताको प्रमाण हो । जब राज्यले आफ्ना युवालाई सम्भावना दिन सक्दैन, तब युवाले राज्यसँग प्रश्न उठाउनु स्वाभाविक हुन्छ, र यही प्रश्न आज राजनीतिक हस्तक्षेपमा रूपान्तरण हुँदै गएको छ ।

अवसरको असमान वितरण पनि युवाको असन्तुष्टिको गहिरो कारण हो । नेपालमा अवसर योग्यता, मेहनत र क्षमताको आधारमा होइन, राजनीतिक पहुँच, नातावाद र सिफारिसका आधारमा बाँडिने प्रवृत्ति व्यापक छ । सरकारी जागिर, ठेक्का, छात्रवृत्ति र पदोन्नतिमा सिफारिस निर्णायक बन्नुले युवामा निराशा मात्र होइन, आक्रोश समेत पैदा गरेको छ । नियम कानुन कमजोरका लागि मात्र लागु हुने र शक्तिशालीले सजिलै उन्मुक्ति पाउने प्रणालीप्रति युवाको विश्वास खस्किनु स्वाभाविक हो ।

यही विश्वासको संकटले युवालाई वैकल्पिक राजनीति खोज्न प्रेरित गरेको छ । युवाले बुझ्न थालेका छन् केवल सत्ता परिवर्तनले होइन, संरचनागत सुधारले मात्र दीर्घकालीन परिवर्तन सम्भव हुन्छ । त्यसैले आजका युवा राजनीतिक हस्तक्षेप केवल विरोधमा सीमित छैन, यसमा वैकल्पिक संरचना निर्माणको आकांक्षा पनि समेटिएको छ । सूचना प्रविधिको विकासले युवाको राजनीतिक चेतनामा निर्णायक भूमिका खेलेको छ । सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल मिडिया र विश्वव्यापी सूचनाको पहुँचले युवालाई अन्य देशका शासन प्रणाली, नेतृत्व शैली र सुशासनका अभ्याससँग परिचित गराएको छ, जसको आधारमा उनीहरूले आफ्नै देशको अवस्थासँग तुलना गर्न थालेका छन् ।

राजनीतिक दलहरूभित्र नेतृत्व हस्तान्तरणको संकट पनि युवाको सक्रियताको अर्को प्रमुख कारण हो । आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुनु, निर्णय शक्ति सीमित व्यक्तिहरूमा केन्द्रित हुनु र नेतृत्व पुस्तान्तरण व्यवहारमा नदेखिनुले युवालाई राजनीतिबाट पर धकेलेको छ । प्रचार, भिड व्यवस्थापन र झण्डा बोक्ने भूमिकामा सीमित पारिँदा संस्थागत राजनीतिप्रति वितृष्णा बढ्नु स्वाभाविक हो । त्यसैले धेरै युवा दलभित्र सुधार खोज्नुभन्दा बाहिरबाट हस्तक्षेप गर्न थालेका छन् स्वतन्त्र उम्मेदवारी, नयाँ राजनीतिक दल र नागरिक अभियानमार्फत ।

आजको युवा पुस्ता सत्ता मात्र खोजिरहेको छैन । उसले नैतिकता, पारदर्शिता र सेवामूलक राजनीतिलाई प्राथमिकता दिन थालेको छ । भ्रष्टाचारलाई सामान्य व्यवहारका रूपमा स्वीकार गर्ने राजनीतिक संस्कृतिप्रति युवाको तीव्र अस्वीकार स्पष्ट देखिन्छ । युवाको दृष्टिमा राजनीति पेसा होइन, सार्वजनिक सेवा हो । सत्ता विशेषाधिकार होइन, जिम्मेवारी हो । यही मूल्यबोध युवाको राजनीतिक हस्तक्षेपको नैतिक आधार बनेको छ ।

कतिपयले युवाको राजनीतिक सक्रियतालाई अपरिपक्वता वा आवेगको परिणाम भनेर आलोचना गर्ने गरेका छन् । तर लोकतन्त्रको इतिहासले देखाउँछ जब संस्थाहरू जनअपेक्षाअनुसार चल्न असफल हुन्छन्, नागरिक हस्तक्षेप लोकतन्त्रको कमजोरी होइन, यसको शक्ति हो । यद्यपि यस्तो हस्तक्षेप विवेकशील, दीर्घकालीन दृष्टियुक्त र संस्थागत सुधारतर्फ उन्मुख हुनु आवश्यक छ । केवल विरोधले होइन, विकल्प निर्माणले मात्र दीर्घकालीन परिवर्तन सम्भव हुन्छ ।

राजनीतिमा युवाको बढ्दो हस्तक्षेप आवेगको विस्फोट होइन, चेतनाको परिणाम हो । यो निराशाको आवाज मात्र होइन, भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी हो । यदि युवा मौन बस्छन् भने अक्षमता, भ्रष्टाचार र अन्याय संस्थागत बन्छ । तर यदि युवा विवेक, नैतिकता र दीर्घदृष्टिसहित राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्छन् भने नेपालमा नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको आधार तयार हुन सक्छ । अब ‘युवा किन राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्छन् ? भन्ने प्रश्नमा सीमित नरही ‘युवाले कस्तो राजनीति, कस्तो राज्य र कस्तो भविष्य निर्माण गर्न चाहन्छन् ?’ भन्ने दिशातर्फ अघि बढ्नु आवश्यक छ । यही प्रश्नको उत्तरमै नेपालको राजनीतिक भविष्य लुकेको छ ।

(गौतम नेकपा संयुक्तका केन्द्रीय सदस्य हुन् ।)