काठमाडौँ। शरीर बिरामी हुँदा धेरैजसो मानिस कारण नबुझीकनै औषधि सेवन गरेर तुरुन्तै निको हुने प्रयास गर्छन् । औषधिले केही समय राहत त दिन्छ, तर केही समयपछि उही समस्या फेरि दोहोरिन्छ। आयुर्वेदका अनुसार रोगको उपचार मात्र पर्याप्त हुँदैन, रोगको जड पहिचान गरेर त्यसलाई हटाउनु नै वास्तविक उपचार हो । जड हटेपछि रोग आफैँ समाप्त हुने आयुर्वेदको मान्यता छ ।

शरीर बाहिरी वातावरणका कारण बिरामी देखिए पनि रोगको वास्तविक कारण हाम्रो भित्री बानी र जीवनशैलीमै लुकेको हुन्छ भनेर आयुर्वेद भन्छ । यही कारण आयुर्वेदले रोगको जडलाई तीन भागमा विभाजन गरेको छ, जसलाई बुझेर र बानीमा सुधार ल्याएर धेरै रोगबाट बच्न सकिन्छ ।

पहिलो जड: प्रज्ञापराध

प्रज्ञापराध भनेको जानाजान शरीरलाई हानि पुर्‍याउने काम गर्नु हो। यसमा थाहा हुँदाहुँदै गलत खाना खानु, भोक नलाग्दा पनि खाना खानु, थकाइ हुँदा पनि आराम नगर्नु, सधैँ रिस र चिन्तामा डुबिरहनु, र निद्रालाई गम्भीर रूपमा नलिनु पर्छ । यी सबै बानीहरूले स्वस्थ शरीरलाई पनि बिरामी बनाउन सक्छन्। यही रोगको पहिलो र प्रमुख जड हो।

दोस्रो जड: पाचन अग्निको नाश

आयुर्वेदमा पाचन अग्निलाई केवल खाना पचाउने शक्ति मात्र होइन, शरीरको ऊर्जा केन्द्र र ओजको स्रोत मानिन्छ। प्रज्ञापराधका कारण पाचन अग्नि कमजोर हुँदा खाना राम्ररी पच्दैन र शरीरभित्रै सड्न थाल्छ। यस्तो अवस्थामा पोसिलो खाना खाए पनि शरीरले पूरा पोषण पाउँदैन र शरीरमा विषाक्त तत्त्व जम्मा हुन थाल्छ।

तेस्रो जड: दोषहरूको असन्तुलन

शरीरमा वात, पित्त र कफ-यी तीन दोष सन्तुलित भए शरीर स्वस्थ रहन्छ। तर पाचन अग्नि कमजोर हुँदा र आम जम्मा हुँदा यी तीनै दोष असन्तुलित हुन्छन्। परिणामस्वरूप पेटसम्बन्धी रोग, श्वासप्रश्वास समस्या, हड्डी र मांसपेशीसँग सम्बन्धित रोग देखिन थाल्छन् ।

औषधि सेवन गर्नु गलत होइन, तर रोग बारम्बार दोहोरिन नदिन यसको जड पहिचान गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। जीवनशैली, खानपान, निद्रा र मानसिक अवस्थामाथि ध्यान दिएर सुधार ल्याउन सकिएमा रोगलाई जडैदेखि हटाउन सकिने आयुर्वेदको सन्देश छ ।