आधुनिक टी-२० स्पिनरहरू भन्दा फरक, इंग्ल्याण्डका यी लेगस्पिनर फ्लाइट, डिप र टर्न जस्ता परम्परागत कलाले ब्याटरलाई आउट गर्न माहिर छन्।

आदिल रसिदको बलिङ कलाको सुन्दरता बुझ्न तपाईंले उनलाई स्क्वायर-अनबाट हेर्नुपर्छ। उनको मुख्य हतियार लेगब्रेक को उडान ब्याटरको आँखाको रेखाभन्दा माथि हुन्छ, जसले ब्याटरलाई लोभ्याउँछ र क्रिजबाट अघि बढ्न बाध्य पार्छ। 

तर बल हावामै अडिएको जस्तो हुन्छ र त्यसमा भएको अत्यधिक बल घुम्ने गतिका कारण अचानक तल खस्छ। बललाई सिधै प्यारापिटमा पुर्‍याउने दाउमा रहेको ब्याटर कि त स्टम्पिङ हुन्छन् कि लिडिङ एज लागेर क्याच आउट हुन पुग्छन्।

कोलम्बोमा न्युजिल्यान्डविरुद्ध भएको इंग्ल्याण्डको पछिल्लो टी-२० विश्वकप खेलमा यस्तै दृश्य दुई पटक देखियो। पावरप्लेलगत्तै रसिदको पहिलो ओभरमा ओपनर टिम साइफर्टले क्रिजभित्रै बसेर ५३ माइल प्रतिघण्टाको लेगब्रेकमा लङ-अनमाथि छक्का प्रहार गरे। 

रसिदले अर्को बल अझ अगाडि तर सुस्त गतिमा फाले। साइफर्ट फेरि त्यस्तै सट खेल्न लोभिए, तर बलमा धेरै रेभ्स भएकाले बल अचानक डिप भयो। सन्तुलन गुमाएका साइफर्टलाई विकेटकिपर जस बटलरले सहजै स्टम्पिङ गरिदिए।

बायाँहाते ब्याटर मार्क च्यापम्यानले पनि ४५ माइल प्रतिघण्टाको लेगब्रेकमा ब्याट घुमाए। बल टर्न हुँदै भित्र पस्यो र अफ स्टम्प बाहिर बसेका बटलरले फेरि एकपटक बेल्स खसालिदिए। पेभेलियन फर्किँदै गर्दा च्यापम्यानले ब्याट हावामा फालेर टाउको हल्लाउँदै, मूर्ख बनेकोमा आफैंलाई धिक्कारिरहेका थिए।

‘हामी सबैलाई थाहा छ उनी सुस्त बलिङ गर्छन्,’ आफ्नो आउटबारे साइफर्टले भने, ‘तर कहिलेकाहीँ ब्याटरको आँखा अलि बढी नै चम्किन्छ र क्रिज बाहिर निस्केर प्रहार गर्न खोज्छ। तर हेर्नुस्, गतिको दृष्टिकोणबाट उनले मलाई पूर्ण रूपमा चकमा दिए। मैले टिभीमा एउटा तथ्याङ्क पनि देखेँ: यस प्रतियोगितामा उनी सबैभन्दा सुस्त गतिमा बलिङ गर्ने स्पिनर हुन्। अचेल धेरै बलरहरू सुस्त बलिङ गर्दैनन्। उनीहरू छिटो र स्किडी बल फाल्छन्। तर सुस्त बलिङ गर्नु नै रसिदको तरिका हो। उनी यसमा अद्भुत छन् र त्यसैले उनी इंग्ल्याण्डका सर्वकालीन महान् खेलाडीमध्ये एक हुन्। उनी निकै चलाख छन्।’

३८ वर्षीय रसिद यस्ता स्पिनर हुन् जसको कला त्यस्तो युगमा निखारिएको थियो, जतिबेला फ्लाइट, ड्राफ्ट र बललाई धेरै घुमाउन शरीरको पूरै शक्ति प्रयोग गर्नु सामान्य मानिन्थ्यो। हालैको एक अन्तर्वार्तामा आफ्नो बलिङबारे बोल्दै रसिदले भनेका थिए, ‘अहिले बललाई मज्जाले घुमाउनुभन्दा पनि औंलाले छिटो फ्याक्ने स्पिनरहरू धेरै छन्।’

आधुनिक युगमा पनि सुस्त बलिङ गर्ने साहस देखाएकोमा सबै उमेर समूहका स्पिनरहरू रसिदको सम्मान गर्छन्। न्युजिल्यान्डका इश सोधीले स्वीकार गरे कि पिचबाट बढी टर्न निकाल्न बललाई धेरै फ्लाइट गराउने साहस उनीसँग छैन, जुन रसिदसँग छ।

२१ वर्षीय इंग्लिस लेगस्पिनर रेहान अहमदका लागि आफ्ना सिनियर साथीको बलिङ पुस्तामै एकपटक देखिने कुरा हो। ‘पछिल्ला ६-७ वर्षमा विश्वभरका अधिकांश लेगस्पिनरहरूले रसिदको भन्दा ठिक उल्टो गरेर सफलता पाएका छन्: छिटो बलिङ गर्ने, स्टम्प टु स्टम्प फाल्ने। तर उनले सुस्त बलिङ गरेर यति साहसी बन्नु र धेरैजसो समय त्यसमा सफल हुनु अविश्वसनीय छ,’ अहमदले भने।

‘हामी नेट्समा यसबारे ठट्टा गर्छौँ - उनले त्यो सुस्त र छिटो बलले सबैलाई आउट गर्छन्। उनको विविधताले उनलाई खेल्न गाह्रो बनाउँछ: यदि उनले सुस्त मात्र बलिङ गर्थे भने खेल्न सजिलो हुन्थ्यो, तर उनी ४० देखि ५५ माइल प्रतिघण्टासम्मको गतिमा परिवर्तन गर्न सक्छन्, जसले गर्दा उनी निकै खतरनाक बलर बन्छन्।’

• तथ्याङ्कले देखाउने रसिदको जादु

यस विश्वकपमा हालसम्म, रसिदको औसत गति करिब ५० माइल प्रतिघण्टा रहेको छ। जबकि अन्य रिस्ट-स्पिनरहरूको ५४ माइल प्रतिघण्टा र फिंगर-स्पिनरहरूको ५६.४ माइल प्रतिघण्टा छ। अन्य रिस्ट-स्पिनरका ३२% र फिंगर-स्पिनरका ५५% बलहरू ५६ माइल प्रतिघण्टा वा सोभन्दा बढी गतिमा फालिएका छन् भने रसिदका केवल १% बल मात्र त्यो गतिमा फालिएका छन्।

बललाई हावामा अड्याउनु, डिप गराउनु र राम्रो टर्न गराउनु लेगब्रेकका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। तर रसिदको सफलताको मुख्य कारण उनले बल पिच गराउने लेन्थ हो, विशेषगरी क्रिजबाट ३ देखि ४ मिटर अगाडिको क्षेत्र।

यस विश्वकपमा उनले आफ्ना २२% बल ३-४ मिटरको लेन्थमा फालेका छन्, जबकि अन्य रिस्ट-स्पिनरले १६% र फिंगर-स्पिनरले १०% मात्र त्यहाँ फालेका छन्। टेस्ट म्याचमा बढी प्रयोग हुने ४-५ मिटरको लेन्थमा पनि रसिदको प्रतिशत (३४%) अन्य स्पिनरभन्दा धेरै छ।

यति अगाडि ३-४ मिटर भित्र बल खस्न लागेको देख्दा ब्याटरको आँखा चम्किनु अनौठो होइन। यसले उनीहरूलाई क्रिज बाहिर निस्केर बाउन्ड्री कटाउन सकिन्छ भन्ने आशा दिन्छ। यस विश्वकपमा यो लेन्थ रसिदका लागि निकै प्रभावकारी साबित भएको छ: त्यहाँ बल फाल्दा उनको इकोनोमी ६.८६ रन प्रति ओभर छ, जबकि अन्य रिस्ट-स्पिनरको ९.७२ र फिंगर-स्पिनरको ८.९५ छ।

लाइनको कुरा गर्दा पनि रसिद अन्य स्पिनरभन्दा फरक छन्। लेगब्रेक फाल्दा उनको मुख्य तरिका भनेको फास्ट बलरले जस्तै अफ स्टम्पभन्दा बाहिरको च्यानलमा बल पिच गराउनु हो, जुन सामान्यतया स्पिनरहरूले रुचाउने स्टम्प टु स्टम्प लाइनभन्दा फरक छ। यस विश्वकपमा अन्य स्पिनरले ३१% बल स्टम्पको लाइनमा फालेका छन् भने रसिदले केवल २३% मात्र त्यसो गरेका छन्।

• वानखेडेमा भारतविरुद्धको चुनौती

लेन्थ परिवर्तन गरेर, अरूभन्दा निकै सुस्त गतिमा बलिङ गरेर र परम्परागत स्पिनको नियममा अडिग रहेर रसिदले कसरी ब्याटरलाई खतराको नजिक तान्छन् भन्ने कुरा तथ्याङ्कले स्पष्ट पार्छ।

बिहीबार विश्वकपको सेमिफाइनलमा रसिदले भारतको सामना गर्नेछन्, एउटा यस्तो टोली जसको उनीविरुद्ध रेकर्ड राम्रो छ, र यस्तो मैदान जहाँ रसिदको रेकर्ड सामान्य छ। मुम्बईको वानखेडेमा खेलिएका ५ टी-२० अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा उनले ५ विकेट मात्र लिएका छन्, जहाँ उनको इकोनोमी ९.६२ र औसत ३०.८ छ। 

गत वर्षको सुरुमा यहाँ भारतविरुद्ध खेल्दा रसिदले ३ ओभरमा ४१ रन दिएर १ विकेट लिएका थिए, जहाँ अभिषेक शर्माले उनलाई १३ बलमै ३४ रन प्रहार गरेका थिए। तर यसै विश्वकपमा वेस्ट इन्डिजविरुद्ध यही मैदानमा खेल्दा उनी ४ ओभरमा १६ रन दिएर २ विकेट लिँदै सबैभन्दा किफायती बलर बनेका थिए।

सेमिफाइनलको पिचमा अलि कम टर्न हुने तर बाउन्स राम्रो हुने अपेक्षा गरिएको छ। एउटा मुख्य भिडन्त रसिद भर्सेस भारतका बायाँहाते ब्याटरहरू बीच हुनेछ। पछिल्ला दुई वर्षमा बायाँहाते ब्याटरविरुद्ध उत्कृष्ट बलिङ गर्नेहरूमा रसिद अग्रस्थानमा आउँछन्। 

जनवरी २०२५ यता, टी-२० मा कम्तीमा १० विकेट लिने बलरहरूमध्ये रसिदको इकोनोमी इमरान ताहिरपछि दोस्रो सबैभन्दा कम छ। प्रति विकेट रन खर्चिने (औसत) मामलामा पनि रसिदको १६.५ दोस्रो उत्कृष्ट हो। तुलनाका लागि, यस अवधिमा उत्कृष्ट मानिएका दुई स्पिनर एडम जाम्पा र वरुण चक्रवर्तीको औसत क्रमशः २२.७६ र २३.६४ रहेको छ।

मंगलबार साँझको प्रशिक्षणका क्रममा अभिषेक, इशान किशन, तिलक वर्मा, शिवम दुबे र अक्षर पटेल सबैले वानखेडेको छोटो बाउन्ड्री सहजै कटाइरहेका थिए। के यी खतरनाक ब्याटरहरूलाई रोक्न रसिद इंग्ल्याण्डको मुख्य हतियार बन्न सक्लान्?

अलराउन्डर विल ज्याक्सलाई लाग्छ, उनी सक्छन्। ‘उनी नेट्समा सामना गर्न निकै उत्कृष्ट बलर हुन् किनभने एकपटक उनको सामना गरेपछि तपाईं जो सुकैलाई पनि खेल्न सक्छु भन्ने महसुस गर्छन्, र यसले हामी ब्याटरहरूलाई आत्मविश्वास दिन्छ। उनी हाम्रा मुख्य हतियार हुन्। उनी कप्तान ह्यारी ब्रुकका पनि मुख्य हतियार हुन्। उनी कठिन ओभरहरूमा बलिङ गर्छन्। सेमिफाइनलमा जाँदै गर्दा, हामीलाई थाहा छ कि उनी हाम्रो स्पिन आक्रमणका प्रमुख अस्त्र हुन्। उनी यति महत्त्वपूर्ण खेलाडी हुन् कि हामी उनको लागि यो विश्वकप जित्न चाहन्छौँ।’

ईएसपीएन क्रिकइन्फो