यो एउटा यस्तो आशा हो, जुन इम्युनोथेरापीको एक नयाँ पद्धतिले प्रदान गरिरहेको छ। यस पद्धतिले एउटा पुरानो उपचार विधिलाई नयाँ ढङ्गले पुनर्जीवित मात्र गरेको छैन, बरु करोडौँ मानिसहरूका लागि राहतको नयाँ ढोका पनि खोलेको छ।

ग्लेनिस स्क्याडिङलाई आज ४० वर्षपछि पनि आफ्नो सबलिङ्गुअल इम्युनोथेरापी (जिब्रोमुनि औषधि राखेर गरिने उपचार) को पहिलो बिरामीको झल्झल्ती सम्झना आउँछ। ती बिरामीलाई हे फिभर भनिने मौसमी एलर्जीले यतिसम्म कमजोर बनाएको थियो कि उनी सास नफेरी वा नखोकी आफ्नो घर नजिकैको स्थानीय रेल स्टेशनसम्म हिँड्न पनि सक्दैनथे।

स्क्याडिङले गरेको उपचारमा ती बिरामीको एलर्जीको मुख्य कारक तत्त्व, बर्च पोलन (एक प्रकारको रुखको परागकण) प्रति उनलाई प्रतिरोधी बनाउन जिब्रोमुनि औषधिको थोपा हाल्ने विधि अपनाइएको थियो। यसलाई चिकित्सा विज्ञानमा डिसेन्सिटाइजेसन भनिन्छ, जसको अर्थ शरीरलाई निश्चित एलर्जीप्रति कम प्रतिक्रिया जनाउने बनाउनु हो।

स्क्याडिङ भन्छिन्, ‘केही समयपछि ती बिरामी एक बाकस रक्सी बोकेर मेरो घरमा आएका थिए, किनकि मैले वसन्त ऋतुमा उनको जीवनलाई पूर्ण रूपमा बदलिदिएको थिएँ।’ स्क्याडिङ हाल युफोरिया नामक गैर-नाफामूलक संस्थाकी उपाध्यक्ष र युनिभर्सिटी कलेज हस्पिटल लन्डनमा मानार्थ कन्सल्टेन्ट एलर्जी विशेषज्ञका रूपमा कार्यरत छिन्। तर, त्यस समयमा यो विधिले धेरै आलोचना र अवरोध खेप्नुपर्‍यो, जसका कारण उनले केही समयका लागि यो उपचार पद्धति नै रोक्नुपरेको थियो।

• एक विश्वव्यापी समस्याको गहिराइ

विश्वभर ४० करोडभन्दा बढी मानिसहरू एलर्जिक राइनाइटिस (Allergic Rhinitis) बाट पीडित छन्। यो भनेको हावामा उडिरहेका एलर्जी गराउने तत्वहरूविरुद्ध शरीरले देखाउने कडा प्रतिक्रियाका कारण नाकको भित्री मार्गमा हुने इन्फ्लेमेसन हो। यो तब हुन्छ जब हाम्रो रोग प्रतिरोधात्मक प्रणालीले झुक्किएर जनावरको भुत्ला, धुलोका कण वा परागकणलाई शरीरका लागि हानिकारक शत्रुको रूपमा पहिचान गर्छ।

यसको प्रतिक्रिया स्वरूप शरीरले नाक बग्ने, आँखा चिलाउने, निरन्तर हाच्छिउँ आउने र गम्भीर अवस्थामा सास फेर्न समेत गाह्रो हुने जस्ता लक्षणहरू देखाउँछ। जब यो समस्या निश्चित मौसममा, विशेष गरी परागकणका कारण हुन्छ, तब यसलाई हे फिभर भनिन्छ।

हे फिभरले मानिसको दैनिक जीवनको गुणस्तरलाई मात्र बिगार्दैन, यसले दीर्घकालीन रूपमा श्वासप्रश्वासको गम्भीर संक्रमण र दम जस्ता रोगहरूको जोखिम पनि बढाउँछ। तथ्याङ्क हेर्ने हो भने बेलायतमा हरेक चार वयस्कमध्ये एक जना र आठ बालबालिकामध्ये एक जनामा एलर्जिक राइनाइटिसको समस्या छ। यसका कारण वार्षिक १६ करोडभन्दा बढी पटक बिरामीहरू डाक्टरकहाँ पुग्ने गर्छन्। अमेरिका र अष्ट्रेलियामा पनि अवस्था यस्तै छ। अझ चिन्ताको विषय त के छ भने, युरोप र अमेरिका जस्ता क्षेत्रहरूमा समयसँगै यसको प्रकोप बढ्दै गइरहेको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण परागकणको उत्पादन बढ्नाले र मौसममा आएको फेरबदलले हे फिभरका लक्षणहरू पहिलेभन्दा अझ कडा हुँदै गइरहेको प्रमाणहरू पनि भेटिएका छन्।

तर, एलर्जी विशेषज्ञहरूका अनुसार अहिले यसका लागि उच्च गुणस्तरीय, प्रभावकारी र सुरक्षित उपचारहरू उपलब्ध छन्। धेरैजसो औषधिहरूले केवल तत्कालका लक्षणहरूलाई मात्र दबाउने काम गर्छन्। तर, एलर्जेन इम्युनोथेरापी (एआईटी) भने एउटा यस्तो विधि हो जसलाई एक प्रकारको निको पार्ने उपचार मान्न सकिन्छ। यसले शरीरलाई निश्चित एलर्जीप्रति कम प्रतिक्रिया दिन सिकाउँछ र हे फिभरबाट दमसम्म पुग्ने खतरनाक बाटोलाई नै रोकिदिन सक्छ।

यद्यपि, जति मानिसहरूले यसबाट लाभ लिनुपर्ने हो, त्यतिले लिइरहेका छैनन्। स्क्याडिङ भन्छिन्, ‘धेरै कम बिरामीहरू मात्र आफ्नो रोगको सही उपचार गर्न सक्ने विशेषज्ञसम्म पुग्छन्, र पुगे पनि रोगको प्रारम्भिक अवस्थामा पुग्दैनन् जब उपचार सजिलो र कम जटिल हुन्छ।’

• स्वास्थ्यको गम्भीर चिन्ता र उपेक्षा

यस समस्याको एउटा ठुलो पाटो भनेको स्वास्थ्यकर्मीहरूले नै एलर्जिक राइनाइटिसलाई सधैँ गम्भीरताका साथ नलिनु हो। इम्पेरियल कलेज लन्डनका एमिरेट्स प्रोफेसर स्टीफन डरहम भन्छन्, ‘सामान्य चिकित्सकहरूले अक्सर बिरामीलाई विशेषज्ञकहाँ पठाउनुको सट्टा फार्मेसीबाट एउटा एन्टिहिस्टामाइन औषधि किनेर खान सल्लाह दिन्छन्। उनीहरूले इम्युनोथेरापी जस्तो दीर्घकालीन र रोकथाममूलक विधिलाई खासै महत्त्व दिँदैनन्।’

डरहम थप्छन्, ‘हे फिभर एउटा ठूलो समस्या हो, जसलाई यो रोग नभएकाहरूले अक्सर हल्का रूपमा लिन्छन्। तर यदि हामीले हाम्रो जीवनका तीन मुख्य पक्षहरू काम, निद्रा र मनोरञ्जनलाई हेर्ने हो भने, हे फिभरले यी सबैमा गम्भीर असर पारिरहेको हुन्छ।’

हे फिभरका बिरामीहरूलाई निदाउन गाह्रो हुने, राती पटक-पटक बिउँझने र दिउँसो थकान महसुस हुने समस्या हुन्छ। मौसमी एलर्जीले त बालबालिकाको शैक्षिक प्रदर्शनमा समेत नराम्रो असर पारेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। यसका साथै, नाकको भित्री झिल्ली निरन्तर सुन्निने भएकाले यस्ता बिरामीहरूलाई श्वासप्रश्वासको संक्रमण हुने सम्भावना अन्य मानिसको तुलनामा दोब्बर हुन्छ। यदि समयमै सही उपचार भएन भने यसले कानको संक्रमण र माथिल्लो श्वासप्रश्वास मार्गको दीर्घकालीन रोग निम्त्याउन सक्छ।

विशेष गरी बालबालिकामा हे फिभरले पछि गएर दम गराउन सक्छ। चिकित्सा क्षेत्रमा ‘एउटै श्वासमार्ग, एउटै रोग’ भन्ने अवधारणा छ। यसको अर्थ नाक र घाँटीको माथिल्लो भागमा हुने संक्रमणले अन्ततः फोक्सो र तल्लो श्वासमार्गलाई पनि प्रभावित गर्छ, जसले दमको रूप लिन्छ।

• शताब्दी पुरानो समस्या र यसको समाधानको खोजी

हे फिभर अहिले बढ्दै गएको भए पनि यो नयाँ रोग भने होइन। सन् १८२८ मा लन्डनका चिकित्सक जोन बोस्टकले आफ्नै अनुभव र २८ जना बिरामीहरूको अध्ययनका आधारमा यसका लक्षणहरू विस्तृत रूपमा लेखेका थिए। उनले टाउको भारी हुने, नाक थुनिएर बन्द हुने, हाच्छिउँ आउने र आँखाबाट पानी बग्ने समस्याको व्याख्या गरेका थिए।

त्यस्तै, एलर्जीका लागि इम्युनोथेरापी पनि नयाँ अवधारणा होइन। सन् १९११ मै एक डाक्टरले घाँसको परागकणको रसलाई सुईमार्फत बिरामीको शरीरमा पठाएर अर्को वर्षको वसन्तमा लक्षणहरू कम गर्न सकिने पत्ता लगाएका थिए। सन् १९५० को दशकमा यसको पहिलो वैज्ञानिक परीक्षण गरिएको थियो।

सन् १९८० को दशकसम्म आइपुग्दा यो एक मान्यता प्राप्त उपचार बनिसकेको थियो। एलर्जी सट भनिने यी सुईहरूले हजारौँ मानिसलाई हाच्छिउँ र पीडाबाट मुक्त गराएका थिए। तर, यसमा एउटा गम्भीर समस्या देखियो। स्क्याडिङ भन्छिन्, ‘सुईमार्फत गरिने इम्युनोथेरापीले कहिलेकाहीँ मानिसको ज्यान समेत लिएको छ।’ यो एनाफिलेक्सिस (Anaphylaxis) भनिने एक गम्भीर र तत्काल हुने एलर्जी प्रतिक्रियाका कारण भएको थियो।

यद्यपि यस्ता घटनाहरू अत्यन्तै दुर्लभ हुन्छन्, करिब २० देखि २५ लाख सुईमा एक पटक । तर सन् १९५७ देखि १९८६ को बीचमा बेलायतमा यस्तै २६ वटा मृत्युका घटना रेकर्ड भएपछि नियमहरू कडा गरियो। त्यसबेला सुई लगाएपछि बिरामीले २ घण्टासम्म डाक्टरको निगरानीमा बस्नुपर्थ्यो। हप्तौँपिच्छे सुई लगाउनुपर्ने र हरेक पटक घण्टौँ कुर्नुपर्ने भएपछि यो उपचार निकै झन्झटिलो बन्यो।

यही समस्याका कारण स्क्याडिङले सन् १९८० को दशकमा सुरु गरेको मुखबाट लिइने विकल्पमा मानिसहरूको चासो बढ्यो। यसलाई सबलिङ्गुअल थेरापी भनिन्छ, जसमा सुईको सट्टा एलर्जेनका थोपाहरूलाई जिब्रोमुनि राखिन्छ।

सुरुमा यो सुई जत्तिकै प्रभावकारी नहोला कि भन्ने शंका गरिए पनि परीक्षणहरूले यसलाई अत्यन्तै सुरक्षित र प्रभावकारी प्रमाणित गरे। यस विधिबाट अहिलेसम्म कसैको पनि मृत्यु भएको छैन र गम्भीर प्रतिकूल असरहरू निकै कम देखिएका छन्। सन् १९९८ मा विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) ले पनि यसलाई मान्यता दिएपछि यो विश्वव्यापी रूपमा फैलिएको हो।

यो उपचारको मुख्य चुनौती भनेको नियमितता हो। परागकणको सिजन सुरु हुनुभन्दा ८ देखि १६ हप्ता अगाडिदेखि नै हरेक दिन जिब्रोमुनि ट्याब्लेट वा थोपा लिनुपर्छ। १६ हप्ता अगाडिदेखि सुरु गर्दा करिब ८५ प्रतिशत बिरामीमा गर्मी मौसमभरि लक्षणहरू पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा रहने प्रोफेसर डरहम बताउँछन्। यसलाई तीन वर्षसम्म लगातार प्रयोग गरेमा रोगलाई लामो समयसम्म निको पार्न सकिन्छ।

• दीर्घकालीन राहत र दमको रोकथाम

सबैभन्दा उत्साहजनक कुरा के छ भने, यस उपचारको प्रभाव धेरै वर्षसम्म रहन्छ। जापानमा १ हजारभन्दा बढी मानिसमा गरिएको अध्ययनले उपचार छाडेको दुई वर्षपछिसम्म पनि लक्षणहरू सुधारिएको अवस्थामा रहेको देखाएको छ।

तर, सबलिङ्गुअल थेरापीको एउटा सीमितता भनेको यो अहिले केही निश्चित एलर्जीहरूका लागि मात्र उपलब्ध छ। अमेरिकाको एफडीए (एफडीए) ले हाल धुलोका कण, र्‍यागविड र घाँसको परागकणका लागि मात्र यसलाई अनुमति दिएको छ। यदि कसैलाई रुखको परागकणबाट एलर्जी छ भने अझै पनि सुईकै सहारा लिनुपर्ने अवस्था छ।

यद्यपि, तथ्याङ्कले के देखाउँछ भने इम्युनोथेरापी लिने बिरामीहरूले पछि गएर अन्य औषधिको प्रयोग कम गर्नुपर्ने हुन्छ र उनीहरूलाई निमोनिया जस्ता रोग लाग्ने सम्भावना पनि कम हुन्छ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यसले बालबालिकामा दमको विकास हुनबाट रोक्न सक्छ। ८०० बालबालिकामा गरिएको एक अध्ययनले देखाएको छ, जिब्रोमुनि औषधि राख्ने बालबालिकामा दम हुने सम्भावना २९ प्रतिशतले कम भएको थियो।

यदि कसैलाई पहिले नै कडा दम छ भने उनीहरूका लागि इम्युनोथेरापी जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा बायोलोजिक्स भनिने नयाँ वर्गका औषधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ, जसले शरीरको इन्फ्लेमेसन गराउने प्रक्रियालाई नै रोकिदिन्छन्। तर, यी औषधिहरू इम्युनोथेरापी जस्तो दीर्घकालीन समाधान दिने खालका छैनन् र यी निकै महँगा (वर्षको करिब १२ देखि २० हजार पाउन्ड सम्म) हुन्छन्। यसको तुलनामा इम्युनोथेरापी ट्याब्लेटको खर्च वर्षको १ हजार पाउन्डभन्दा कम हुन्छ।

• औषधि कसरी रोज्ने र सावधानी कसरी अपनाउने?

धेरै बिरामीहरूका लागि महँगो उपचार र लामो समयको कोर्स समस्या बन्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा अन्य प्रभावकारी विकल्पहरू पनि छन्:

१. नाकमा हाल्ने स्प्रे : स्क्याडिङका अनुसार एन्टिहिस्टामाइन र कोर्टिकोस्टेरोइड मिसिएका स्प्रेहरू निकै प्रभावकारी हुन्छन्। यी औषधिहरूले छुट्टाछुट्टै प्रयोग गर्दाभन्दा सँगै प्रयोग गर्दा राम्रो नतिजा दिन्छन्।

२. सही समय र तरिका : स्प्रेलाई नियमित रूपमा प्रयोग गर्नु र सिजन सुरु हुनुभन्दा अगाडिदेखि नै प्रयोग गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। साथै, स्प्रे गर्ने सही तरिका सिक्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

३. एन्टिहिस्टामाइन चक्की : मुखबाट खाइने एन्टिहिस्टामाइनहरू नाकमा हाल्ने स्प्रे जत्तिकै शक्तिशाली हुँदैनन्। तर यदि खाने हो भने पनि दोस्रो पुस्ताका औषधिहरू जस्तै: सेटि्रजिन वा लोराटाडिन रोज्नुपर्छ। पुराना औषधिले मानिसलाई निकै झुम्म बनाउने र निद्रा लाग्ने गर्थे, जसले गर्दा सवारी दुर्घटनाको जोखिम समेत हुन्थ्यो।

वातावरणीय सावधानीका उपायहरू:

उपचारका साथसाथै केही व्यवहारिक कुराहरूमा ध्यान दिँदा एलर्जीको असर कम गर्न सकिन्छ:

• परागकण बढी उड्ने समयमा झ्यालहरू बन्द राख्ने।
• कोठाभित्र एयर प्युरिफायर प्रयोग गर्ने।
• बाहिर जाँदा चस्मा र मास्क लगाउने।

बाहिरबाट घर फर्केपछि हातमुख धुने र सम्भव भएमा नुहाउने र कपाल धुने। कपालमा टाँसिएका परागकणहरू सिरानीमा सर्ने र राती सुत्दा साससँगै शरीरभित्र जान सक्ने भएकाले यो निकै महत्त्वपूर्ण छ।

यति धेरै प्रभावकारी उपचारहरू उपलब्ध हुँदाहुँदै पनि धेरै मानिसहरू अझै पीडामा रहनु दुःखद कुरा हो। डाक्टर डरहम भन्छन्, ‘हामीसँग धेरै प्रभावकारी उपचारहरू छन्, तर मुख्य समस्या भनेको यसलाई हल्का रूपमा लिनु र सही उपचार विधिका बारेमा बुझ्ने प्रयास नगर्नु हो।’

यदि हामीले सही समयमा सही विशेषज्ञको सल्लाह लिएर इम्युनोथेरापी वा अन्य रोकथाममूलक उपायहरू अपनायौँ भने, एलर्जीको कष्टदायी समस्याबाट मुक्ति पाएर स्वस्थ र सक्रिय जीवन बिताउन सम्भव छ।