काठमाडौँ । प्रविधि र स्मार्टफोनको बढ्दो प्रभावका बिचमा पठन संस्कृति कसरी विकास आजको प्रमुख चुनौती हो । अहिले बाल्यकाल स्क्रिनको प्रकाशमा सीमित हुँदै गइरहेको छ । 

मोबाइल फोन, टेलिभिजन र रिलहरूले बालबालिकाको संसारलाई तात्कालिक र सतही बनाएका छन् । यो परिवर्तन बानीमा मात्र सीमित छैन; यसले उनीहरूको सोच, एकाग्रता र संवेदनशीलतालाई पनि असर गरिरहेको छ । पुस्तकहरू धैर्य, गहिराइ र कल्पनाशक्ति खेती गर्ने माध्यम हुन् । यस्तो समयमा, बालबालिकालाई पुस्तकको संसारसँग पुनः जोड्नु केवल एक विकल्प मात्र होइन, अनिवार्य आवश्यकता हो । 

घरको वातावरण महत्त्वपूर्ण छ

पुस्तक बिनाको घरमा विचारहरू पनि लामो समयसम्म टिक्दैन । यो कथन बालबालिकाको सन्दर्भमा अझ सान्दर्भिक छ । बाल्यकालमा विकास भएका बानीले जीवनभरको लागि जग बनाउँछ । यस चरणमा पढ्ने बानी विकास गरियो भने बच्चा केवल परीक्षा उत्तीर्ण त हुन्छ नै जीवन, प्रश्नहरू र सोच बुझ्ने व्यक्ति बन्छ । यस दिशामा परिवारको भूमिका सर्वोपरि हुन्छ । बच्चाहरूले उदाहरणबाट सिक्छन् । यदि आमाबाबुले पुस्तकहरू पढ्ने, छलफल गर्ने र तिनीहरूलाई आफ्नो दैनिक दिनचर्यामा समावेश गर्ने हो भने बच्चाहरूमा पढ्ने स्वाभाविक रुचि विकास हुन्छ । 

रोचक दिनचर्या

बच्चाहरूलाई पढ्ने बानी सिकाइउने होइन, आफैँ पढ्न थाल्ने वातावरण प्रदान गर्नु पर्छ । घरमा जो पनि जतिबेला पनि स्क्रिन नै हेरेर  बस्छ भने पुस्तक पढ्ने बानी हराउँछ । त्यसकारण, घरमा पुस्तकहरू उपयोगी हुने वातावरण सिर्जना गर्नु आवश्यक छ । बच्चाहरू उनीहरूलाई भनिएको कुरा त गर्छन् नै हरेक दिन आफूले जे देख्छन त्यही बन्छन् । यो नै सम्पूर्ण प्रक्रियाको आधारभूत सिद्धान्त हो । यदि आमाबाबुले हरेक दिन पढ्नकै लागि केही समय छुट्याउँछन् र आफ्ना बच्चाहरूको अगाडि पढ्छन् भने यो बानी बिस्तारै उनीहरूमा बस्छ । साना बच्चाहरूलाई कथा सुनाउने, अभिव्यक्तिसहित पढ्ने र उनीहरूलाई सरल प्रश्नहरू सोध्ने यो प्रक्रियालाई रोचक बनाउँछ । 

सही साहित्यको चयन

बालबालिकाहरूलाई छनोटको मौका दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । जब उनीहरूले आफ्नो रोजाइको पुस्तक छनौट गर्ने स्वतन्त्रता पाउँछन् पढाई उनीहरूको लागि आनन्द बन्छ । पुस्तकहरूले शब्द मात्र दिँदैन सोच्ने तरिका पनि सिकाउँछ । साहित्यको सावधानीपूर्वक चयन आवश्यक छ । 

स्क्रिन र पुस्तकलाई सन्तुलनमा राख्ने 

धेरै अध्ययनहरूले संकेत गर्छन् कि अत्यधिक स्क्रिन समयले बालबालिकाको एकाग्रता र स्मरणशक्तिलाई असर गर्छ । त्यसकारण, डिजिटल मिडियाको प्रयोगलाई सन्तुलनमा राख्नु महत्त्वपूर्ण छ । पूर्ण प्रतिबन्ध व्यावहारिक छैन । तर पढ्नको लागि आवश्यक मानसिक ठाउँ सुनिश्चित गर्न स्पष्ट समय सीमा तोक्नु महत्त्वपूर्ण छ। 

यो बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ कि पढ्ने बानी तत्कालीक उपलब्धि होइन बरु, यो एउटा निरन्तर प्रक्रिया हो जुन बिस्तारै संस्कृतिमा परिणत हुन्छ । यसको लागि धैर्यता, स्थिरता र सही दिशा चाहिन्छ । यदि परिवार, विद्यालय र समाजले यस दिशामा मिलेर काम गरेमा, बाल्यकाललाई पुस्तकको संसारमा फिर्ता ल्याउन सकिन्छ । बाल्यकाल किताबहरूसँग जोडिएपछि मात्र समाज विचारहरूले समृद्ध हुनेछ ।