‘द एटिन्थ ब्रुमेर आफ लुइ बोनापार्ट’मा (१८५२) मार्क्सले लुम्पेन सर्वहारालाई आफै उत्पादन प्रक्रियाबाट बाहिर रहने सङ्गठित मजदुर बर्गको सबै भन्दा ठुलो शत्रु भनी किटान गर्नु भएको थियो । मार्क्सले बोनापार्टिज्मलाई सफलता दिलाउने पात्रहरूका रूपमा रूपमा भिखारी, चोर, चरित्रहीन, जाली, फटाह र भ्रष्ट पत्रकारहरू हुन भनी व्याख्या गर्नु भएको थियो। 

लेनिनले वामपन्थी कम्युनिजम, एक इनफेन्टाइल डिस अर्डर (१९२०) मा स्पष्ट रूपमा के लेख्नु भएको छ भने साधारण रूपान्तरणका नाममा पार्टीमा मार्क्सले उल्लेख गर्नुभएका चरित्रका व्यक्तिले प्रवेश पाउँदा पार्टीको मुख्य चरित्रमै कालो दाग लाग्छ ।

जर्मन भाषाको लुम्पेन शब्दबाट व्युत्पन्न यस शब्दले वर्गीय चेतनाको अभाव नैतिक अस्थिरता र अवसरवादी स्वभाव बोकेका जनसमुदायलाई जनाउँछ ।

मार्क्सले सर्वहारा वर्गलाई दुई कित्तामा विभाजित गर्नुभएको छ । पहिलो श्रमजीवी सर्वहारा जो उत्पादनमा वर्गीय चेतनाले लैस भएको हुन्छन् । दोस्रो, लुम्पेन सर्वहारा जो उत्पादनशील श्रमबाट अविछिन्न, सामाजिक रूपमा मूल्यहीन र अपराध तथा तोडफोडमा उद्धत हुन्छन् । 

मार्क्सले यसलाई सामाजिक फोहरको संज्ञा दिनुभएको छ । लेनिनले त अझ लम्पेन सर्वहारालाई पुँजीपति बर्गको इसारामा सर्वहारा वर्गको हडताल तोडुवा र पुँजीपतिहरूको भाडाका टट्टुका रुपमा चित्रित गर्नुभएको छ ।

नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको संरचनात्मक विकृति

सन् १९४९ को वैशाखमा कलकत्ताको एउटा सामान्य कोठामा पाँच जना युवाहरूले श्री गणेश गरेको बाम आन्दोलनले आज सात दशक पार गरी सकेको छ । यस ७७ वर्षको अवधिमा नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन लुम्पेनिकरणको रोगले ग्रसित बनेर थला पर्ने अवस्थामा पुगेको छ।

नेपालको राजनैतिक विकासक्रमले मार्क्सको यो विचारलाई चुनौती दिएको छ । नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा लुम्पेन सर्वहारा नियन्त्रित तत्त्व मात्र नभई निर्णायक तत्त्व भई सकेको छ। अर्थात कतिपय ठाउँमा यो स्वयं कम्युनिस्ट नेतृत्वको विशेषता बनी सकेको छ ।

सन् १९४९ देखि १९६० सम्म नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन वैचारिक र सैद्धान्तिक लक्ष्मण रेखा भित्र रहेको पाइन्छ । यस अवधिमा राणा र राजाको अधिनायकत्वका कारण केन्द्रीय नेतृत्व कारागार वा निर्वासनमा रहे । नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको सन् १९६० देखि सन् १९९० सम्मको अवधिलाई विभाजन बा विखण्डनको युग मान्न सकिन्छ । 

सन् १९६२ मा सम्पन्न तेस्रो महाधिवेशनपछि अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिस्ट आन्दोलनको विभाजनको सिलसिलाको असर नेपालमा पनि देखियो । यो विभाजन विशुद्ध वैचारिक भएतापनि यसले जान अनजानमा लुम्पेनिकरणको बीजारोपण गर्‍यो । अस्थिरता र विभाजनका कारण कम्युनिस्ट क्याडरहरू प्रशिक्षित हुन पाएनन् । सैद्धान्तिक र वैचारिक प्रतिस्पर्धा  गर्नुको साटो सङ्ख्यामा प्रतिस्पर्धा भयो । 

२०२८ को झापा किसान आन्दोलनले नयाँ मोड त ल्यायो तर मार्क्सले भने जस्तो वैचारिक र राजनीतिक रूपले स्पष्ट क्रान्ति हुन्थ्यो भने लुम्पेनलाई हतियार दिनु महामारी र विनाश निम्त्याउनु हुन्थ्यो । जे होस् यी अवधिमा पनि लुम्पेनिकरण प्रभावबाट नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन मुक्त हुन सकेन ।

सन् १९९० पछि अर्थात बहुदलीय प्रणालीमा सहभागी बने पछि नेकपा एमाले धार संसदीय प्रणालीमा सहभागी भयो । यस क्रममा सङ्गठन बिस्तारको नाममा के कस्ता व्यक्तिहरू पार्टी भित्र प्रवेश गरी नेतृत्वमा आफ्नो स्थान सुरक्षित गरे । आम बाम विश्लेषकहरूका अगाडि यो घामको दिन जत्तिकै छर्लङ्ग छ । 

यसैगरी जनयुद्धमा होमिएको माओवादीले मार्क्सवाद र लेनिनवादी सिद्धान्तको अवलम्बन गरे कि व्यक्ति हत्याको राजनीति समाते । लेनिनले हजारौँ पटक व्यक्ति हत्या क्रान्ति होइन भनी स्पष्ट पार्नुभएको छ । एमाले भित्रको लुम्पेनिजमले हामीले आपराधिक तत्त्वहरूको साझेदारीबाट पुँजीपतिहरूले फायदा उठाएको देखेकै छौँ । सार्वजनिक संस्थाहरूको निजीकरण र महाकाली सन्धि र ओली हठ यसका ज्वलन्त उदाहरण हुन् ।

सन् २००८ पछि हामी गणतन्त्र प्राप्तिको गौरवमा खुब रमायौ तर नवउदारवादको निर्वाध प्रयोगबारे पूर्णतया बेखवर रह्यौँ । संसद्‌मा ठुला दलका रूपमा आएका कम्युनिस्ट पार्टीहरू कम्युनिस्ट पार्टीका रूपमा त परै जाओस् वाम पार्टीका रूपमा पनि रहन सकेनन् । यो अवधिमा पार्टीमा लुम्पेनिकरणको वर्चस्व रह्यो भन्दा लज्जाबोध महसुस भइरहेको छ । 

यसर्थ यहीँबाट लुम्पेन सर्वहाराको स्वर्णयुग सुरु भयो भन्न हिचकिचाउन हुँदैन । किनभने नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा लुम्पेनवादका विशेषताहरू स्पष्ट रूपमा देखिएका छन् । लुम्पेन सर्वहाराको उद्दण्डता र कम्युनिस्ट आन्दोलनको यो पराजय संयोग मात्र हो त ? होइन किनकि लुम्पेन सर्वहारालाई पहिचान गर्ने आधार भनेको  विनाशमा आनन्द लिनु हो । सन् २०२५ को जेनजी आन्दोलन पनि लुम्पेनिकरणको एउटा उदाहरण हो ।

तोडफोड संस्कृति

लुम्पेनीकरणमा तोडफोड र सार्वजनिक सम्पत्तिको विनाशलाई साध्य बनाइन्छ । यसको ज्वलन्त उदाहरण नेपालमा भएको जेनजी आन्दोलनमा १९ जनाको मृत्यु र ओलीको राजीनामा पछि पनि हिंसा र आगजनी नरोकिएको घटनाले पुष्टि हुन्छ । 

अव मार्क्सवादी विश्लेषकहरूले के बुझ्नुपर्छ भने यो केवल राज्यले गरेको हत्याको जवाफ मात्र नभई लुम्पेनवादको उत्कृष्ट नमुना थियो । हत्या र हिंसाको यो सहज स्वीकार्यता नेपाली राजनीतिमा लुम्पेनिरकण भइसकेको प्रमाण हो ।

यसका साथै नेपालमा पुँजीवादले लुम्पेन अर्थतन्त्रबाट निर्वाध फाइदा उठाइरहेको छ । जसको ज्वलन्त उदाहरण भनेको सन् २०२६ को आमनिर्वाचनमा रास्वपाको विजयलाई लिन सकिन्छ । रास्वपाको विजयले कम्युनिस्ट पार्टीको कमजोरीलाई उजागर गरेको छ र लुम्पेन मानसिकताले पार्टी भित्र राम्रै घर जमाइ सकेको छ। 

चुनावी महायज्ञमा राजनीतिक वैचारिक व्यक्तिहरूलाई टिकट दिनुका बदलामा दलाल पुँजीको हुकुम पालना गरेको कतिपय उदाहरण हाम्रा सामु छन् ।

वैचारिक शून्यता

विचार शून्यता लुम्पेनवादको अर्को विशेषता हो । नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको सङ्कटको मूल कारण यसको विचारहीनता हो । सत्ता र सुविधा भोगका लागि पार्टीहरू मौसमी राजनीतिमा रूपान्तरित भइसकेका छन् । दिपक मनाङेलाई तत्कालीन नेकपा एकीकृत समाजवादी(हाल नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी)ले भित्र्याउनु, चक्रे मिलनलाई एमालेले टिकट दिनु कम्युनिस्ट एकताका नाममा नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीले गैर कम्युनिस्टहरूलाई नेतृत्वमा लैजानु यो निश्चित रूपमा मार्क्सवाद र लेनिनवादको उचित प्रयोग नभई लुम्पेनवादको प्रयोग हो ।

नहिचकिचाइ भन्ने हो भने कम्युनिस्ट पार्टीका नेताहरूलाई लुम्पेनपन्थिहरुले घेरेका छन् । उनीहरू नेताहरूको मुग्धकण्ठले प्रशंसा गर्छन्, मार्क्सवादका नाममा ‘म’ पनि उच्चारण नगर्ने उनीहरू नेताहरूको प्रशंसामा भने निकै शब्द खर्चिरहेका हुन्छन् । नेतृत्व पङ्क्ति तिनीहरूलाई प्रशिक्षित गर्न चाहँदैन । अनि उनीहरू विद्यार्थीको सभामा गएर पढ्नै नपर्ने र बुद्धले पनि नपढेको व्याख्यान दिइरहेका हुन्छन् ।

एउटा तस्कर नेतासँग दुई घण्टा समय पाउँछ भने भूगोलमा काम गरेका पार्टी कार्यकर्ताले दुई मिनेट समय पाउँदैनन् । नेताहरूको सम्पत्ति छैन तर आलिसान जिन्दगी छ। जबसम्म नेताहरू कम्युनिस्ट नैतिकताको घेरा भित्र कैद हुँदैनन् तबसम्म लुम्पेनवादी रोगबाट मुक्त हुन सक्दैनन् ।

आज नेपाली राजनीति एउटा यथार्थ भित्र गुजिल्टिरहेको छ । पुराना लुम्पेनिकृत कम्युनिस्टहरूको यात्रा ओरालोतर्फ छ । आम निर्वाचनमा विजय प्राप्त गरेको रास्वपाले अवसरवाद र  गैरराजनीतिक विचारका आधारमा यो खाडल पुर्न सक्छु भन्ने दिवा सपनादेखिरहेको छ । यदि कम्युनिस्ट आन्दोलनले वैचारिक शुद्धता कायम गरी वाम आन्दोलनलाई एकीकरण नगर्ने हो भने लुम्पेनवादीहरूले देशलाई गहिरो खाडलमा पार्नेछन् ।

निष्कर्ष

कम्युनिस्ट क्रान्तिकारी पुनर्जागरण आजको आवश्यकता हो यसका लागि पार्टी भित्र रहेका लुम्पेन अर्थात मण्डले  तत्त्वहरूको शुद्धीकरण, पार्टी पद्धतिमा संरचनात्मक सुधार गरी लुम्पेनहरूको मुटुमा किला ठोक्ने काम तत्काल गर्नुपर्छ र ठोस वस्तुस्थितिको ठोस विश्लेषण गरी परिस्थिति अनुरूपको सङ्गठन निर्माण गर्नुपर्छ । बताइरहनु पर्ने आवश्यकता छैन कि नेपालको समग्र कम्युनिस्ट आन्दोलन ओरालो लागेको छ । 

ओरालो लाग्नुको मुख्य कारण बाह्य कारण र हाम्रो लुम्पेनवादी चिन्तन नै हो । हाम्रो लुम्पेनवादी चिन्तनका कारण पार्टी भित्र उनको बाहुल्यता र वर्चस्व छ । मार्क्सले ‘द एटिन्थ ब्रुमेर अफ लुइबानापार्ट’ मा जुन चेतावनी दिएका थिए आज नेपालको स्थिति त्यही अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ। नेतृत्वले लुम्पेनवादी चिन्तन प्रणालीलाई त्याग्न सकेन भने क्षयीकरणलाई कसैले रोक्न सक्दैन।