मस्को । विश्वभरका धेरै देशलाई तेल बेच्ने रुस आजकाल आफैँ ऊर्जा सङ्कटसँग जुधिरहेको छ।

समाचार एजेन्सी एपीका अनुसार रुसका पेट्रोल पम्पहरूमा लामा लाइन लगातार बढिरहेका छन्। योसँगै मानिसहरूमा निराशा र अनिश्चितता पनि बढ्दै गइरहेको छ। महिनौँदेखि युक्रेनका आक्रमणहरूले तेल रिफाइनरीहरूलाई निशाना बनाएका छन् र देशभरको इन्धन आपूर्तिलाई प्रभावित पारेका छन्।

धेरै क्षेत्रहरूमा इन्धनको तोकिएको मात्रा मात्र दिने व्यवस्था सुरु गरिएको छ। सडकको छेउमा घण्टौँ लामा गाडीका लाइन देखिएका छन्।

सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भिडियोहरूमा चालकहरू यी लामा लाइन देखेर अचम्म मानेको देखिन्छ। धेरै मानिस खाली पेट्रोल पम्प र बढ्दो मूल्यप्रति आक्रोश पनि व्यक्त गरिरहेका छन्।

साइबेरियाको सहर इरकुत्स्कका मेयरले लाइनमा उभिएका मानिसहरूको सुविधाका लागि सार्न मिल्ने शौचालय समेत मगाउनुपर्‍यो। विश्वका सबैभन्दा ठुला ऊर्जा उत्पादक देशहरूमध्ये एक रुसका लागि यो इन्धन सङ्कट अभूतपूर्व मानिएको छ।

रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले पनि यो कुरा स्वीकार गरेका छन्। उनले भनेका छन्, ‘मोटर चालक र व्यवसायी दुवैका लागि समस्या कायमै छ, पेट्रोल पम्पहरूमा अझै पनि लाइन लागेका छन्।’

रुसको सरकारी समाचार एजेन्सी तासका अनुसार रुसी तेल कम्पनीहरूले आफ्ना पेट्रोल पम्पहरूमा इन्धनको मूल्यलाई महँगी दरको दायराभित्रै राखेका छन् तर निजी पेट्रोल पम्पहरूमा मूल्यमा केही अन्तर देखिएको छ। उपप्रधानमन्त्री अलेक्ज्यान्डर नोभाकले यो अवस्था चाँडै नियन्त्रणमा लिइने बताएका छन्।

• बढ्दै छ मूल्य

उनले रुसको केन्द्रीय बैंकको फाइनान्सियल कंग्रेसमा भने, ‘मूल्यमा यी समस्याहरूको असरबारे कुरा गर्दा हाम्रा भर्टिकल्ली इन्टिग्रेटेड कम्पनीहरूले मूल्य नियन्त्रणमा राखिरहेको हामीले देखेका छौँ।’

समाचार एजेन्सी रोयटर्सका अनुसार रुसका अन्न उत्पादक क्षेत्रका किसानहरू आफ्नो बाली भित्र्याउन पाउने हुन् वा होइनन् भन्ने कुराले चिन्तित छन्। युक्रेनको ड्रोन आक्रमणबाट उब्जिएको इन्धन सङ्कटले तेल रिफाइनरी र डिपोहरूलाई प्रभावित पारेको छ भने दैनिक जीवन पनि कष्टकर बनेको छ।

युक्रेन रुसको ऊर्जा पूर्वाधारमा आक्रमण गरेर मस्कोलाई शान्तिका लागि दबाब दिने प्रयास गरिरहेको छ। यी आक्रमणबाट भएको नोक्सानीले तेलमा धनी देश रुसको इन्धन आपूर्तिमा दबाब बढाएको छ।

यस्तो अवस्थाका कारण चालकहरू मिलेर नक्सा तयार पार्न र कुन पेट्रोल पम्पमा इन्धन उपलब्ध छ अनि कहाँ लाइन छोटो छ भन्ने जानकारी आदानप्रदान गर्न बाध्य भएका छन्। 

सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भिडियोहरूमा इन्धन भर्न पालो पर्खिरहेका चालकहरूबिच झगडा समेत भएको देखिन्छ।

‘द अल्टिमेट लक्जरी २०२६’ शीर्षकको एउटा भिडियोमा एक व्यक्तिले जेरीक्यानबाट बिस्तारै आफ्नो घाँस काट्ने मेसिनमा पेट्रोल हाल्दै गरेको देखिन्छ। ऊ ठट्टा गर्दै भन्छ, ‘कस्तो सम्पत्ति ! अब यसलाई किन्ने हैसियत कसको छ र ?’

• भारतबाट तेल आयात

रोयटर्सले आफ्नो अर्को रिपोर्टमा रुसले यो सङ्कटसँग जुध्न भारतबाट तेल आयात गरिरहेको जनाएको छ।

रोयटर्सका अनुसार, ‘रुसले इन्धन सङ्कट समाधान गर्न भारतबाट समुद्री मार्ग हुँदै पेट्रोल आयात सुरु गरेको छ। बुधबार उद्योगसँग सम्बन्धित दुई स्रोतले यो जानकारी दिएका हुन्।’

रुस अन्य देशहरूको सम्पर्कमा रहेको र स्वीकार्य मूल्यमा इन्धन आयात गर्ने विषयमा कुराकानी गरिरहेको क्रेमलिनले मंगलबार बताएको थियो। रुसको ऊर्जा मन्त्रालय र भारतको तेल मन्त्रालयले यस विषयमा प्रतिक्रियाका लागि गरिएको अनुरोधको तत्काल जवाफ नदिएको रोयटर्सले आफ्नो रिपोर्टमा उल्लेख गरेको छ।

तेल उद्योगसँग सम्बन्धित एक स्रोतले रोयटर्सलाई भारतबाट कम्तीमा ६० हजार मेट्रिक टन पेट्रोल रुस पठाइसकिएको जानकारी दिएको छ। अर्को एक स्रोतले रोयटर्सलाई ३० हजारदेखि ४० हजार टन क्षमताका दुईवटा ट्याङ्कर प्रस्थान गरिसकेको बताएको छ। तेस्रो स्रोतका अनुसार रुसले हरेक महिना विभिन्न देशबाट कुल चार लाख टन पेट्रोल आयात गर्ने योजना बनाइरहेको छ।

यसमा छिमेकी देश बेलारुस पनि समावेश छ। बेलारुसले पहिलेदेखि नै रुसलाई इन्धन निर्यात गर्दै आएको छ।

गर्मीयाममा रुसमा पेट्रोलको दैनिक खपत कम्तीमा १ लाख १० हजार टन हुन्छ। यो मौसममा इन्धनको माग निकै उच्च रहने गर्छ।

रोयटर्सका अनुसार बेलारुसले मे महिनाको पहिलो पन्ध्र दिनको तुलनामा जुनको पहिलो पन्ध्र दिनमा रेलमार्गबाट रुसलाई गर्ने पेट्रोल आपूर्ति लगभग तीन गुणाले बढाएर ७० हजार टनभन्दा बढी पुर्‍याएको छ।

अमेरिकी पत्रिका वाल स्ट्रिट जर्नलले आफ्नो एउटा रिपोर्टमा लेखेको छ, ‘युक्रेनले धेरै वर्षदेखि रुसको ऊर्जा पूर्वाधारलाई निशाना बनाउँदै आएको छ। तर अहिले युक्रेनी ड्रोन र मिसाइलको सङ्ख्या र मारक क्षमता दुवै बढेको छ। यही कारणले गर्दा युक्रेनले अब लगभग १२०० माइल टाढा रहेको साइबेरियाको ट्युमेन जस्ता दुर्गम रिफाइनरीहरूलाई पनि निशाना बनाउन सकिरहेको छ। यही बढेको क्षमताका कारण जुन १८ मा युक्रेनले मस्कोको मुख्य रिफाइनरीमा आक्रमण गर्न सफल भयो, जसले कैयौँ तहको हवाई सुरक्षालाई छिचोल्दै तहसनहस पारिदियो।’

• कसरी बढ्यो सङ्कट ?

डब्लूएसजेले आफ्नो रिपोर्टमा लेखेको छ, ‘यसलाई हालको इन्धन सङ्कटको निर्णायक मोड मानिएको छ। जुन २० सम्ममा रुसको कुल रिफाइनरी क्षमताको करिब २८ प्रतिशत हिस्सा बन्द अवस्थामा थियो।’ रुसी तेल कम्पनी गाजप्रोम नेफ्टका पूर्व रणनीति प्रमुख तथा हाल बर्लिनस्थित कार्नेगी रसिया युरेसिया सेन्टरका वरिष्ठ फेलो सर्गेय भाकुलेन्कोले यस्तो अनुमान लगाएका हुन्।

उनले भने, ‘युक्रेनले प्रहार गर्न सक्ने ड्रोनको सङ्ख्यामा भएको वृद्धिका कारण यस्तो भएको हो। अब समस्या लजिस्टिक्स वा बजार असन्तुलनको मात्र रहेन, अबको मुख्य समस्या भनेको इन्धनको वास्तविक अभाव नै हो।’

कैयौँ दशकमा पहिलोपटक रुसले इन्धन आयात सुरु गर्ने तयारी गरिरहेको क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभले मङ्गलबार बताएका थिए। मस्कोले धेरै देशसँग कुराकानी गरिरहेको भए पनि उनले ती देशहरूको नाम भने खुलाएनन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार भारत जस्ता टाढा भए पनि ठूला रिफाइनरी केन्द्रले मात्र यो अभावलाई पूरा गर्न सक्छन्। यद्यपि, समुद्री मार्गबाट यस्तो आयात रुस पुग्न कैयौँ हप्ता लाग्नेछ। यसले रुसको बजेटमा थप दबाब पर्नेछ, जुन युद्धको खर्चका कारण पहिल्यैदेखि ठूलो दबाबमा छ।

कुनै समय पेट्रोलियम पदार्थको विश्वकै प्रमुख निर्यातकर्ताहरूमध्ये एक रहेको रुसले युक्रेनी आक्रमण तीव्र भएपछि महिनौँदेखि पेट्रोल र एभिएसन फ्युलको निर्यातमा रोक लगाएको छ। राष्ट्रपति पुटिनले आइतबार डिजेल निर्यातमा पनि प्रतिबन्ध लगाउने विषयमा विचार गरिरहेको बताए।

किर्गिस्तानले बुधबार अबेर राति कजाखस्तान, बेलारुस, अजरबैजान, उज्वेकिस्तान र तुर्कमेनिस्तानसँग स्थिर इन्धन आपूर्ति सुनिश्चित गर्न मद्दत मागेको छ। करिब ७० लाख जनसङ्ख्या भएको किर्गिस्तानले आफ्नो पेट्रोल आवश्यकताको ९० प्रतिशतभन्दा बढी रुसबाट आयात गर्छ। तर रुस आफैँ यतिबेला गम्भीर इन्धन सङ्कटको सामना गरिरहेको छ।

• सङ्कट कहिलेसम्म रहला ?

रुसको पेट्रोल भण्डार गत वर्षको यसै अवधिको तुलनामा चार प्रतिशतले मात्र कम रहेको राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले बताएका छन्।

विश्लेषक क्रिस विफर भन्छन्, ‘देशभर इन्धनको पर्याप्त आपूर्ति रहेको बताइँदै छ। तर समस्या के हो भने इन्धन गलत ठाउँमा थन्किएको छ।’ अर्थात्, जुन क्षेत्रहरूमा इन्धनको अभाव छ, त्यहाँ पुनः आपूर्ति पुर्‍याउन आवश्यक छ।

रुस जस्तो विशाल देशमा यो काम रातारात हुन नसक्ने विफरले बताए। उनले भने, ‘इन्धन पर्याप्त हुनुपर्ने हो तर जहाँ यसको आवश्यकता छ, त्यहाँ पुर्‍याउन कैयौँ हप्ता लाग्न सक्छ। यो आफैँमा एउटा धेरै ठूलो लजिस्टिक्स अपरेसन हो।’

समाचार एजेन्सी एपीका अनुसार राजधानी र आसपासका क्षेत्रको ४० प्रतिशत इन्धन आवश्यकता पूरा गर्ने मस्कोको रिफाइनरी मर्मत गर्न कम्तीमा तीन महिना लाग्न सक्छ।

(बीबीसीका लागि कलेक्टिभ न्युजरुमको तर्फबाट प्रकाशित)