साहित्य जीवनको दर्शन हो भन्ने भनाइ केवल एउटा सामान्य वाक्य होइन, यो मानव सभ्यता र समाजको विकासको गहिरो सार हो । साहित्य मान्छेको मनोविज्ञान, विचार, भावनात्मक संवेदनशीलता र समाजको संरचना सबैलाई समेट्ने कलात्मक र बौद्धिक अभिव्यक्ति हो । यसले केवल व्यक्तिगत अनुभवलाई प्रस्तुत गर्दैन बरु समाज, संस्कृति, राजनीति, अर्थतन्त्र, शिक्षा र नैतिक मूल्यहरूको आलोचनात्मक विश्लेषण गर्दै मानिसलाई सोच्न र प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ । यिनै कारणले साहित्यलाई समाज र राष्ट्रको आत्मा भनिन्छ । 

साहित्य केवल मनोरञ्जनको साधन नभई मानव सभ्यताको दिशानिर्देशक, चेतनाको संवाहक र समाज रूपान्तरणको शक्तिशाली माध्यम हो । यस लेखमा साहित्यको महत्त्व, यसको समाज र राष्ट्र निर्माणमा यसको योगदान, मार्क्सवाद र माओको दृष्टिकोणसँग यसको सम्बन्ध, नेपालजस्तो विविधतायुक्त राष्ट्रमा यसको सन्दर्भ र वर्तमान समयमा साहित्यप्रतिको घट्दो चासोको समालोचनात्मक विश्लेषण गर्दै समस्याको समाधानबारे पनि गहन चर्चा गर्नेछौँ ।

साहित्य मानव जीवन र समाजको दर्पण मात्र नभई दार्शनिक दृष्टिकोण हो । यो मानवीय चेतना, अनुभव र आकांक्षाको गहिरो विश्लेषण हो । साहित्यले जीवन जस्तो छ त्यस्तै देखाउने मात्र नभई जीवन यस्तो हुनुपर्छ भन्ने पनि देखाउन खोज्छ । यसैले साहित्यलाई यथार्थपरक र आदर्शपरक दुवै मानिन्छ । 

मानव सभ्यताको इतिहासमा साहित्य सदैव विचार र चेतनाको अगुवा शक्ति बनेको छ । प्राचीन सभ्यतामा पनि धर्मग्रन्थ, महाकाव्य र लोककथाहरूले केवल मनोरञ्जन गरेनन्, मानिसलाई नैतिक मूल्य सिकाए, जीवनको उद्देश्यबारे चिन्तन गर्न प्रेरित गरे र समाजमा साझा सांस्कृतिक मूल्य र पहिचान निर्माण गरे । उदाहरणका लागि रामायण, महाभारत जीवन व्यवहारका धेरै पक्ष भेटिन्छन् । यस्तै इलियड, ओडिसी वा ग्रिक दार्शनिकको लेखनहरूले सभ्यताको मूल आधार निर्माण गरे । यसरी साहित्यको विकास केवल भाषिक सौन्दर्य वा कलात्मक अभ्यासको परिणाम होइन, यो समाजको विचारधारात्मक र सांस्कृतिक विकाससँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको प्रक्रिया हो ।

साहित्य समाजको यथार्थलाई उजागर गर्ने माध्यम हो । यसले मानिसका पीडा, सङ्घर्ष, सपना र आकांक्षालाई स्वर दिन्छ । साहित्यको सबैभन्दा ठुलो योगदान भनेको यसले मौन आवाजलाई मुखरित पार्ने काम गर्छ । जब समाजमा असमानता, शोषण, विभेद र अन्याय हुन्छ, साहित्य त्यसको विरोधको स्वर बन्ने गर्छ । यही कारणले साहित्यलाई क्रान्तिको उत्प्रेरक पनि भनिन्छ । 

विश्वविद्यालय र शैक्षिक संस्थाहरूमा मानविकी र समाजशास्त्रका विद्यार्थीको संख्या घट्दै गएको तथ्याङ्क यस कुराको प्रमाण हो । आधुनिक प्रविधि र ग्लोबलाइजेसनको युगमा मानिसहरू तत्कालीन आर्थिक फाइदा र पेसागत सुरक्षालाई बढी प्राथमिकता दिन थालेका छन् । यसले गर्दा साहित्यलाई केवल ‘अप्रायोगिक’ वा ‘कम उपयोगी’ विषयको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बढेको छ ।

कार्ल मार्क्सले समाजको संरचनालाई आर्थिक आधार (बेस) र वैचारिक अधिरचना (सुपरस्ट्रक्चर)मा विभाजन गरेका थिए । उनको विचारमा साहित्य र कला अधिरचनाका अङ्ग हुन्, जसले समाजमा रहेका वर्गीय हितलाई प्रतिविम्बित गर्छन् । मार्क्सले साहित्यलाई केवल शासक वर्गको साधनको रूपमा होइन, शोषित वर्गको प्रतिरोध र सङ्घर्षको हतियारका रूपमा पनि देखाएका छन् । उनको विचारमा साहित्यले समाजमा विद्यमान शोषण र असमानतालाई उजागर गरेर वर्ग सङ्घर्षलाई बलियो बनाउँछ र नयाँ समाज निर्माणको प्रेरणा दिन्छ । माओत्से तुङले पनि साहित्यलाई जनताको जीवनसँग जोडिनुपर्ने कुरामा जोड दिएका थिए । उनको दृष्टिकोणमा साहित्य र कला उच्च वर्गीय सौन्दर्यबोधको वस्तु होइनन्, बरु यो मजदुर, किसान र आमजनताको आवाज हो । माओको विचारमा साहित्यलाई राजनीतिक सङ्घर्ष र समाजवादी क्रान्तिको सेवा गर्नुपर्छ । यस दृष्टिले मार्क्स र माओ दुवैका विचारले साहित्यलाई सामाजिक क्रान्ति र समाज रूपान्तरणको प्रभावकारी अस्त्रको रूपमा स्थापित गरेका छन् ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा साहित्यको योगदान निकै गहिरो छ । नेपाली साहित्यले सदियौँदेखि नेपाली जनताको जीवन, संस्कृति र चेतनालाई अभिव्यक्त गर्दै आएको छ । भानुभक्त आचार्यले नेपाली भाषामा ‘रामायण’ अनुवाद गरेर नेपाली भाषालाई राष्ट्रिय पहिचानको स्वरूप प्रदान गरे । यसरी उनले साहित्यका माध्यमबाट भाषा, संस्कृति र राष्ट्रिय चेतनाको जग बसाले । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले आफ्नो कविताबाट नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पुर्‍याउने मात्र होइन, मानिसको मनोविज्ञान, सङ्घर्ष र पीडालाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरे । उनले मानिसलाई संवेदनशील बनाउँदै सामाजिक चेतना जगाउने काम गरे । यसरी नेपाली साहित्य भाषिक अभ्यास मात्र नभई राष्ट्रिय चेतनाको आधार बन्यो । 

प्राचीन कालदेखि हालसम्म नेपाली साहित्यमा सामाजिक यथार्थको गहिरो चित्रण पाइन्छ । पञ्चायती शासनको समयको प्रतिरोधात्मक साहित्य वा २०४६ को जनआन्दोलन र २०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलनको समयमा लेखिएका कविताहरूले राजनीतिक परिवर्तनको तयारीमा योगदान पुर्‍याएका छन् । यसरी साहित्यले नेपालको राजनीतिक र सामाजिक इतिहासमा महत्त्वपूर्ण मोडहरू ल्याउन प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष भूमिका खेलेको छ ।

वर्तमान समयमा नेपाली समाजमा साहित्यप्रतिको आकर्षण घट्दै गएको छ । प्राविधिक शिक्षा, रोजगारीमुखी विषय र व्यावसायिक तालिमको माग बढेसँगै साहित्य र मानविकी विषयप्रतिको रुचि कमजोर हुँदै गएको छ । विश्वविद्यालय र शैक्षिक संस्थाहरूमा मानविकी र समाजशास्त्रका विद्यार्थीको संख्या घट्दै गएको तथ्याङ्क यस कुराको प्रमाण हो । आधुनिक प्रविधि र ग्लोबलाइजेसनको युगमा मानिसहरू तत्कालीन आर्थिक फाइदा र पेसागत सुरक्षालाई बढी प्राथमिकता दिन थालेका छन् । यसले गर्दा साहित्यलाई केवल ‘अप्रायोगिक’ वा ‘कम उपयोगी’ विषयको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । यो दृष्टिकोण अत्यन्त खतरनाक छ, किनकि यसले समाजको बौद्धिक र सांस्कृतिक विकासलाई कमजोर पार्छ । प्रविधि र अर्थतन्त्र विकासका लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि मानवीय चेतना, सांस्कृतिक मूल्य र सामाजिक एकताको विकासविना कुनै राष्ट्र दीर्घकालीन रूपमा समृद्ध हुन सक्दैन । साहित्य नै यस्तो शक्ति हो जसले समाजलाई भावनात्मक, बौद्धिक र नैतिक दृष्टिले सुदृढ पार्छ । यसैले साहित्यप्रतिको चासो घट्नु भनेको समाजको नैतिक चेतना कमजोर हुनु हो ।

नेपालजस्तो बहुसांस्कृतिक र बहुभाषिक राष्ट्रमा साहित्यको भूमिका अझै महत्त्वपूर्ण छ । यहाँ विभिन्न जाति, संस्कृति, भाषा र परम्परा छन् । यी सबैलाई एउटै राष्ट्रिय पहिचानमा बाँध्ने शक्ति साहित्य हो । नेपाली भाषासँगै थारु, नेवार, तामाङ, मैथिली, भोजपुरी, लिम्बु, राईजस्ता भाषाको साहित्य पनि यस मुलुकको सांस्कृतिक सम्पदा हो । यी भाषाका साहित्यले आ–आफ्ना समुदायको पीडा, सङ्घर्ष र इतिहासलाई प्रस्तुत गरेर राष्ट्रिय चेतनालाई समृद्ध बनाउँछन् । यसैले नेपालमा साहित्य केवल नेपाली भाषाको अभ्यास नभई सम्पूर्ण सांस्कृतिक विविधताको अभिव्यक्ति हो । यसको संरक्षण र विकास भनेको राष्ट्रिय एकताको जगलाई बलियो बनाउनु हो ।

साहित्यले सामाजिक समस्यालाई उजागर गर्न र सुधारको बाटो देखाउन ठुलो योगदान पुर्‍याएको छ । लैंगिक विभेद, जातीय असमानता, गरिबी, राजनीतिक भ्रष्टाचारजस्ता समस्यालाई साहित्यले निरन्तर चुनौती दिइरहेको छ । नेपाली महिला साहित्यकारहरूले महिलामाथि भएको अन्याय र हिंसाबारे लेखेर समाजलाई संवेदनशील बनाएका छन् । यसरी साहित्य सामाजिक चेतना जगाउने एउटा महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको छ । यही कारणले साहित्यलाई सामाजिक परिवर्तनको ‘नरम शक्ति’ (सफ्ट पावर) पनि भनिन्छ । यो मानिसको विचार र भावनामा परिवर्तन ल्याएर समाजमा दीर्घकालीन सुधार ल्याउन सक्षम हुन्छ ।

विश्व इतिहासमा पनि साहित्य सामाजिक रूपान्तरणको आधार बनेको छ । फ्रान्सेली क्रान्तिअघि रुसो, भोल्टेयर र मोन्तेस्क्युजस्ता लेखकहरूको लेखनले लोकतान्त्रिक चेतना जगाएको थियो । रूसी क्रान्तिमा म्याक्सिम गोर्की र टोल्सटोयजस्ता लेखकको साहित्यिक योगदान अमूल्य छ । चीनको सांस्कृतिक क्रान्तिमा माओको विचार र उनको साहित्यिक दृष्टिकोणले समाजवादी चेतना फैलाउन निर्णायक भूमिका खेलेको छ । यसरी साहित्य केवल राष्ट्रिय सीमामा सीमित नभई विश्वव्यापी सामाजिक परिवर्तनको उत्प्रेरक शक्ति बनेको छ । 

नेपालका सन्दर्भमा पनि २०४६ सालको जनआन्दोलन आन्दोलन, २०६२/६३ को जनआन्दोलन र त्यसअघि भएका राजनीतिक सङ्घर्षहरूको वैचारिक जगमा साहित्यिक कृतिहरूले ठुलो योगदान दिएका छन् । यसले प्रस्ट पार्छ कि साहित्य केवल कलाको एउटा रूप होइन, यो समाजलाई नयाँ दिशा दिने विचारधारात्मक शक्ति हो ।

वर्तमान परिस्थितिमा साहित्य अध्ययनलाई उपेक्षा गर्ने जुन प्रवृत्ति बढेको छ, यसले दीर्घकालीन रूपमा राष्ट्रको बौद्धिक र सांस्कृतिक विकासमा प्रतिकूल असर पार्नेछ ।

विश्वविद्यालयहरूले प्रविधि र व्यवसायमुखी विषयमा बढी लगानी गरिरहेका छन्, जसले साहित्य, समाजशास्त्र, इतिहास, दर्शनजस्ता विषयलाई गौण बनाएको छ । यस प्रवृत्तिले आलोचनात्मक सोच र मूल्यनिर्माण क्षमतामा कमी ल्याउँछ । जब मानिसले आफ्नो संस्कृति, भाषा र इतिहासको गहिरो ज्ञान हराउँछ, तब राष्ट्रिय पहिचान र एकताको भावनामा पनि सङ्कट आउँछ । यसैले शैक्षिक नीति–निर्माता र समाजले साहित्यलाई पुनः प्राथमिकतामा राख्नु जरुरी छ ।

साहित्यलाई समाज र राष्ट्रको रूपान्तरणको आधार बनाइराख्नका लागि केही महत्त्वपूर्ण पहल आवश्यक छन् । 

पहिलो, विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्मको पाठ्यक्रममा साहित्य अध्ययनलाई सशक्त रूपमा समावेश गर्नुपर्छ । पाठ्यक्रमले केवल इतिहास वा भाषिक अभ्यासमा सीमित नभई साहित्यलाई सामाजिक यथार्थ र आलोचनात्मक सोचसँग जोड्नुपर्छ । 

दोस्रो, साहित्यिक क्रियाकलापलाई प्रोत्साहन गर्न राज्य र शैक्षिक संस्थाहरूले सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ । पुस्तक मेला, साहित्य महोत्सव, कविता प्रतियोगिता, लेखक–विद्यार्थी अन्तरक्रियाजस्ता कार्यक्रमले युवापुस्तालाई साहित्यसँग भावनात्मक रूपमा जोड्न मद्दत गर्छ । 

तेस्रो, साहित्यलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोडेर डिजिटल प्लेटफर्ममा प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ । अनलाइन पुस्तकालय, डिजिटल पत्रिका र साहित्यिक पोडकास्टले युवापुस्तालाई साहित्य पढ्ने र बुझ्ने वातावरण दिन सक्छ । 
चौथो, साहित्य अध्ययनलाई रोजगारी र पेसागत क्षेत्रमा पनि उपयोगी बनाउनुपर्छ । पत्रकारिता, सम्पादन, अनुवाद, सिर्जनात्मक लेखन र अनुसन्धानजस्ता क्षेत्रमा साहित्यिक दक्षताको माग बढाउन सकिन्छ ।

समग्रमा भन्नुपर्दा साहित्य जीवनको दर्शन हो भन्ने कुरा केवल एउटा सुन्दर वाक्य होइन; यो मानवीय चेतना, समाज र सभ्यताको विकासको गहिरो सत्य हो । साहित्यले मानिसलाई सोच्न र प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ । यस्तै अन्याय र शोषणको विरुद्ध आवाज उठाउन पनि प्रेरित गर्छ । नयाँ मूल्य र दृष्टिकोण निर्माण गर्छ । नेपालजस्तो विविधतायुक्त मुलुकमा साहित्य राष्ट्रिय एकता, सांस्कृतिक जगेर्ना र सामाजिक चेतनाको मुख्य आधार हो । 

मार्क्स र माओका विचारहरूले पनि प्रस्ट पारेका छन् कि साहित्य केवल सौन्दर्यबोधको साधन होइन, यो वर्ग सङ्घर्ष र सामाजिक परिवर्तनको शक्तिशाली अस्त्र हो । अहिले साहित्यप्रतिको घट्दो चासोलाई गम्भीरतापूर्वक बुझेर यसलाई पुनः प्राथमिकतामा राख्नु समयको माग हो । जबसम्म समाजले साहित्यलाई सम्मान र प्राथमिकता दिँदैन, तबसम्म विकास केवल आर्थिक र प्राविधिक क्षेत्रमा सीमित हुनेछ; मानवताको वास्तविक प्रगति अधुरो रहनेछ । त्यसैले साहित्यलाई जीवन र समाज रूपान्तरणको मूल आधारका रूपमा स्वीकार गर्दै यसको अध्ययन, अनुसन्धान र प्रचार–प्रसारमा सबै तह तथा तप्काबाट योगदान पुर्‍याउन जरुरी छ । यसरी मात्र साहित्य समाज र राष्ट्रलाई सही दिशा देखाउने मार्गदर्शकको भूमिकामा रहिरहन सक्छ र मानव सभ्यताको उज्यालो भविष्य निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ ।

(जोशी सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक हुन् ।)