मानिसको जीवनलाई बुझ्ने प्रयास जति पुरानो छ, त्यति नै पुरानो एउटा प्रश्न पनि छ– असल जीवन के हो ?

आजको युगमा यो प्रश्न झनै पेचिलो बनेको छ । हामीसँग सुविधा धेरै छन्, तर शान्ति कम छ । सम्पर्कका माध्यम धेरै छन्, तर आत्मीयता घटेको छ । जानकारी धेरै छ, तर विषयप्रतिको दृष्टिकोण फितलो छ । कामका अवसर बढेका छन्, तर मनको विश्राम सुक्दै गएको छ ।

यस्तो अवस्थामा जीवनलाई फेरि मूल प्रश्नतिर फर्काएर हेर्नुपर्ने देखिन्छ । हामी कसरी बाँच्ने ? हाम्रो दिनको सुरुवात कसरी हुने ? दिनको पहिलो लय कस्तो बनाउने ? किनकि दिनको सुरुवातले केवल त्यो दिनलाई मात्र होइन, बिस्तारै हाम्रो स्वभाव, सोच, सम्बन्ध, काम र अन्ततः जीवनकै दिशा निर्धारण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

यही ठाउँमा पूर्वीय दर्शन, आयुर्वेद, योग, ध्यान र विश्वका विभिन्न धर्महरूको एक साझा सङ्केत भेटिन्छ । मानिसले जीवनलाई प्रकृतिसँग विशेषतः बिहानको शान्त उज्यालोसँग जोडेर चलाउन सिक्नुपर्छ ।

हाम्रो सभ्यताले बिहानलाई केवल दिनको एउटा घडीको समय मात्र मानेको छैन । बिहान, उषा, प्रभात, ब्रह्ममुहूर्त, फज्र, बिहानको प्रार्थना, ध्यान जस्ता शब्दहरूका पछाडि एउटा गहिरो अनुभूति छ । रातको अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ । जडताबाट सजगतातर्फ । थकानबाट नवजीवनतर्फ । अलमलबाट स्पष्टतातर्फ । यो यात्रा हाम्रो मनबाहिर पनि हुन्छ, मनभित्र पनि हुन्छ । सूर्य पूर्व क्षितिजमा उदाउँछ र त्यससँगै मानिसभित्र पनि एउटा नयाँ सम्भावना जन्मन सक्छ ।

पूर्वीय दर्शनमा मानिसलाई प्रकृतिबाट अलग्गै यन्त्र मानेर बुझिँदैन । ऊ पृथ्वी, जल, वायु, आकाश, प्रकाश, ऋतु, दिन–रात, भोक–प्यास, निद्रा–जागरण र चेतनासँग जोडिएको एक जीवित अस्तित्व हो । त्यसैले जब पूर्वीय चिन्तनले बिहान चाँडै उठ्न, सूर्योदयअगाडि वा सूर्योदयसँगै दिन सुरु गर्न, ध्यान, जप, स्नान, स्वाध्याय, प्रार्थना वा शारीरिक सक्रियतामा लाग्न भन्छ, त्यसको आशय केवल ‘धेरै काम गर’ भन्ने होइन । त्यसको आशय हो– प्रकृतिको लयसँग आफूलाई जोड । जीवनलाई बाहिरी हल्ला सुरु हुनुभन्दा पहिले केही क्षण आफ्नै भित्री मौनसँग भेट गर भन्ने हो ।

वेदमा उषा जगाउने, अन्धकार हटाउने र जीवनलाई गति दिनेलाई शक्ति मानिएको छ । उपनिषद्ले यसलाई अझ गहिरो बनाउँछ । त्यहाँ जागरण केवल निद्राबाट आँखा खोल्नु मात्र होइन, आत्मबोधतर्फ उठ्नु पनि हो । ‘उत्तिष्ठत जाग्रत’ भन्ने आह्वानले मानिसलाई केवल पलङबाट उठ्न भन्दैन; मोह, जडता, भ्रम र आत्मविस्मृतिबाट उठ्न भन्छ ।

‘तमसो मा ज्योतिर्गमय’ को याचना पनि बाहिरी रातको अन्त्यका लागि मात्र होइन; अज्ञान, भय, दिशाहीनता र भित्री अँध्यारोबाट प्रकाशतर्फ लैजाने आन्तरिक प्रार्थना हो ।

आयुर्वेदले यही भावलाई व्यवहारमा ल्याउँछ । दिनचर्या भन्ने धारणा वास्तवमा बिहानबाट सुरु हुन्छ । शरीर हल्का भएका बेला उठ्नु, आफ्नो शारीरिक शुद्धि गर्नु, श्वास–प्रश्वासलाई खुला बनाउनु, मलोत्सर्जन, स्वच्छता, हल्का व्यायाम, मनको स्थिरता, अनि त्यसपछि कामको संसारमा प्रवेश गर्नु— यो सब एउटा पूर्ण जीवन पद्धतिको अंश हो । आयुर्वेदिक दृष्टिले बिहान प्रकृतिसँग मेल खाने समय हो । मन अझै शान्त हुन्छ, वातावरण तुलनात्मक रूपमा निर्मल हुन्छ, इन्द्रियहरू दिनको भीडभाडले थिचिएका हुँदैनन् । त्यसैले प्रभातलाई स्वास्थ्यको ढोका मानिन्छ ।

योगले यसमा अर्को गहिराइ थप्छ । योग भन्छ– अत्यधिक निद्रा पनि होइन, अत्यधिक जागरण पनि होइन; अनियमितता पनि होइन, कठोरता पनि होइन; जीवनमा युक्तता, सन्तुलन र अनुशासन चाहिन्छ । योगको दृष्टिमा बिहानको समय साधनाका लागि विशेष हुन्छ, किनकि यो समय तुलनात्मक रूपमा सात्त्विक हुन्छ ।

दिनको कोलाहल सुरु हुनुभन्दा पहिले मनलाई केन्द्रित गर्न सकिने समय हो । यसैले धेरै ध्यान परम्परामा बिहानको ध्यान, प्राणायाम, मौन बसाइ वा सङ्कल्पलाई उच्च महत्त्व दिइन्छ । बिहानको केही समय आफैँसँग बस्ने बानीले मानिसलाई दिनभरिका प्रतिक्रियाहरूको कैदी हुनबाट जोगाउँछ । जो मानिस बिहानै आफूलाई भेट्छ, ऊ दिनभर अरूको दबाबमा मात्र बाँच्दैन ।

परम्परामा सूर्यसँग जोडिएको यो जीवनबोध अत्यन्त समृद्ध छ । तर यो कुरा केवल हिन्दू मान्यतामा सीमित छैन । बौद्ध परम्पराले पनि बिहानलाई सजगता र प्रमादबाट उठ्ने क्षणका रूपमा हेर्छ । बुद्धको शिक्षामा सूर्यपूजाजस्तो प्रतिमान कम भए पनि जागरणको अर्थ धेरै गहिरो छ । त्यहाँ जीवनको मुख्य समस्या बाहिरी अँध्यारोभन्दा भित्री अचेतनता हो । त्यसैले बिहानको शान्त समय ध्यान, स्मृति, निरीक्षण, सजग श्वास र आत्मअनुशासनको अभ्यासका लागि अत्यन्त उपयुक्त मानिन्छ ।

बौद्ध दृष्टिमा सफल जीवन भनेको केवल धनी, शक्तिशाली वा प्रसिद्ध जीवन होइन; दुःखको स्वरूपलाई बुझेर, आसक्ति र प्रमाद घटाउँदै, सचेत र करुणामय हुँदै जिउनु हो । यस्तो जीवनका लागि बिहानको जागरणले विशेष भूमिका खेल्न सक्छ ।

जैन परम्परामा पनि बिहान र साँझको समय आत्मपरीक्षण, संयम, प्रतिक्रमण र नैतिक सतर्कतासँग जोडिएको छ । जैन धर्मको मूल जोर अहिंसा, आत्मसंयम, तप र सचेत जीवनमा छ । बिहान उठ्नु यहाँ केवल नयाँ दिनको सुरुवात मात्र होइन; हिजोका गल्तीलाई सम्झने, चित्तलाई स्वच्छ बनाउने, दिनलाई कम हिंस्रक बनाउने सङ्कल्पको समय पनि हो । यस अर्थमा बिहान बाहिरी सक्रियताको मात्र होइन, नैतिक शुद्धीकरणको समय पनि हो ।

इसाई परम्परामा पनि बिहानको महत्त्व गहिरो छ । त्यहाँ दिनको सुरुवात परमेश्वरलाई स्मरण गरेर, प्रार्थनाबाट, कृतज्ञताबाट र आत्मसमर्पणबाट गर्ने अभ्यास बलियो देखिन्छ । प्रभातको प्रार्थना केवल धार्मिक विधि मात्र होइन; यसले मानिसलाई एक प्रकारको मानसिक विनम्रता दिन्छ । यसले भन्छ– आजको दिन मेरो नियन्त्रणमा मात्र छैन, मभन्दा ठुलो शक्ति पनि छ; त्यसैले भय होइन, भरोसा लिएर दिन सुरु गर । दिनको सुरुवातमा मौन प्रार्थना गर्ने मानिसले जीवनको भार एक्लैले बोक्नुपर्छ भन्ने दबाबबाट केही मुक्ति पाउँछ ।

इस्लाममा फज्र नमाजले बिहानको जीवनलाई अत्यन्त अर्थपूर्ण बनाएको छ । बिहानको पहिलो उज्यालोसँगै अल्लाहको स्मरण गर्दै उठ्नु, शुद्ध भएर नमाजमा उभिनु, अनि दिनलाई इबादत, जिम्मेवारी र अनुशासनको भावमा सुरु गर्नु— यो एक अत्यन्त शक्तिशाली जीवन संरचना हो । इस्लामिक परम्परामा बिहानलाई बरकतको समय मानिन्छ । यहाँ पनि जीवनको सही सुरुवात आध्यात्मिक सन्दर्भबाट हुन्छ । दिनको पहिलो क्षणहरूलाई केवल व्यापार, मोबाइल, समाचार, चिन्ता वा भागदौडलाई नभई स्मरण, नमाज, नम्रता र उद्देश्यलाई दिने अभ्यासले मानिसलाई भित्री बल दिन्छ ।

यदि यी सबै परम्पराहरूलाई एउटै दर्पणमा हेर्ने हो भने एक अद्भुत साझा सूत्र देखिन्छ । शब्द फरक–फरक छन्, विधि फरक छन्, प्रतीक फरक छन्, तर सन्देशमा गहिरो समानता छ । हिन्दू परम्पराले भन्छ– प्रकृतिको लयसँग मिल । बौद्ध परम्पराले भन्छ– सजग बन । जैन परम्पराले भन्छ– संयमित र नैतिक बन । इसाई परम्पराले भन्छ– प्रार्थनाबाट सुरु गर । इस्लामले भन्छ– अल्लाहको स्मरण र अनुशासनबाट दिन आरम्भ गर । तर यी सबैको साझा अर्थ हो– दिनको सुरुवात बाहिरी हल्लाबाट होइन, भित्री केन्द्रबाट गर ।

आजको आधुनिक जीवनले सबैभन्दा बढी यही केन्द्र खोसिरहेको छ । उठ्नेबित्तिकै मोबाइल हेर्ने बानी, राति अबेरसम्म अनावश्यक प्रकाश र सूचना–संसारमा हराउने प्रवृत्ति, असमय खाना, असमय निद्रा, तनावपूर्ण कार्यालय, आर्थिक दबाब, सामाजिक तुलना र निरन्तर मानसिक उत्तेजनाले मानिसको जैविक घडीलाई नै असन्तुलित बनाइदिएको छ ।

यसै कारणले हामीसँग समय हुँदाहुँदै पनि समय छैन । घर हुँदाहुँदै पनि विश्राम छैन । परिवार हुँदाहुँदै पनि संवाद छैन । समस्या बाहिर मात्र होइन; हामीले बिहानलाई गुमाएका छौँ । र, जसले बिहान गुमाउँछ, उसले बिस्तारै दिनको गहिरो अर्थ पनि गुमाउन थाल्छ ।

यसको अर्थ के सबै मानिसले अनिवार्य रूपमा एउटै समयमा उठ्नैपर्छ ? अवश्य होइन । सबैको उमेर, स्वास्थ्य, काम, जिम्मेवारी, जैविक स्वभाव र परिस्थिति एउटै हुँदैन । तर मूल प्रश्न समयको सङ्ख्यामा होइन, समयको संस्कारमा छ । तपाईं ४ बजे उठ्नुस् वा ५ बजे वा ६ बजे, त्योभन्दा ठुलो कुरा हो, के तपाईं दिनको सुरुवात सचेत ढङ्गले गर्नुहुन्छ ? के तपाईं उठ्नेबित्तिकै संसारलाई भेट्नुअघि आफूलाई भेट्नुहुन्छ ? के तपाईंको बिहान तनावको ढोका हो कि स्थिरताको ? के तपाईंको दिनको पहिलो प्रकाश स्क्रिनको निलो उज्यालो हो कि प्रकृतिको मन्द उज्यालो ? यिनै प्रश्नहरू निर्णायक छन् ।

सन्तुलित, तनावमुक्त र सफल जीवनको कुरा गर्दा हामी सामान्यतया सफलता भन्नासाथ पैसा, प्रतिष्ठा, पद, प्रभाव र उपलब्धि सम्झिन्छौँ । तर सबै धर्म र दर्शनले एकै स्वरमा सम्झाउँछन्– सफलता बाहिरी मात्र भए पर्याप्त हुँदैन । जो मानिससँग प्रशस्त सम्पत्ति छ तर निद्रा छैन, ऊ सफल छ भन्न कठिन हुन्छ । जो धेरै चिनिन्छ तर आफैँसँग शान्त छैन, ऊ सफलताको अधुरो उदाहरण हो । जो बिहानदेखि रातसम्म दौडिन्छ तर किन दौडिरहेको हो भन्ने थाहा पाउँदैन, उसको उपलब्धि पनि भित्रैबाट खोक्रो हुन सक्छ । त्यसैले साँचो सफल जीवन भनेको बाहिरी उपलब्धि र भित्री सन्तुलन दुवैको सङ्गम हो ।

बिहानीको समयले मानिसलाई तीनवटा अदृश्य उपहार दिन सक्छ । पहिलो, स्पष्टता । दोस्रो, संयम । तेस्रो, अर्थबोध । बिहानको प्रार्थना, ध्यान, श्वास, मौन, सूर्यदर्शन वा साधारण शान्त बसाइले पनि दिनलाई केवल कामको सूचीबाट जीवनको अनुभवमा रूपान्तरण गर्न सक्छ ।

अहिले संसारभरि स्वास्थ्य विज्ञानले पनि निद्रा, नियमितता, बिहानको प्रकाश, जैविक घडी, मानसिक स्पष्टता र दिनचर्याको महत्त्वबारे धेरै कुरा देखाउन थालेको छ । तर हाम्रो पुरानो ज्ञानले यसलाई हजारौँ वर्षअघि नै जीवनको अनुभवबाट चिनेको थियो । विज्ञानले आज शब्द दिइरहेको छ; दर्शन र धर्मले पहिले नै अभ्यास दिएका थिए । अन्ततः कुरा एउटै हो– मानिसले आफ्नो जीवनलाई लयमा, सजगतामा र उच्च अर्थबोधमा बाँध्नुपर्छ ।

हामीले फेरि बिहानसँग मित्रता गर्नुपर्ने समय आएको छ । बिहानसँगको मित्रता केवल चाँडै उठ्न हतार गर्नु मात्रै होइन; यो त जीवनलाई कोमल, सचेत, अनुशासित र प्रकाशमय बनाउने निर्णय हो । सूर्योदयलाई हेर्नु भनेको घाम मात्र हेर्नु होइन; आफ्नै जीवनमा उज्यालोको सम्भावना देख्नु हो । दिनलाई शान्त सङ्कल्पबाट सुरु गर्नु भनेको संसारसँगको युद्ध होइन, संसारसँगको सन्तुलित सहयात्रा रोज्नु हो । यही बाटोले तनावमुक्त बनाउँछ, किनकि तनाव प्रायः अनियमितता, असमञ्जस र भित्री विखण्डनबाट जन्मिन्छ ।

अन्ततः सायद हामीले जीवनबाट धेरै कुरा जटिल बनाएका छौँ । तर असल जीवनको धेरै ठुलो हिस्सा अझै पनि सरल सत्यहरूमा टिकेको छ– समयमै विश्राम, शान्तिपूर्वक उठाइ, प्रकृतिसँगको सङ्गति, प्रार्थना वा ध्यानको केही क्षण, शरीरको सम्मान, मनको सफाइ र दिनलाई उद्देश्यपूर्वक सुरु गर्ने बानी । बिहानको पहिलो उज्यालोमा संसारले हरेक दिन हामीलाई एउटा नयाँ अवसर दिन्छ । प्रश्न केवल यति हो– के हामी त्यसलाई ग्रहण गर्न तयार छौँ ?

सूर्य त हरेक दिन उदाउँछ तर सफल, सन्तुलित र शान्त जीवन ती मानिसले मात्र पाउँछन्, जसले आफूभित्र पनि बिहान हुन दिन्छन् ।