मुम्बई । भारतीय फिल्म जगतमा नसीरुद्दीन शाहको पहिचान एक खारिएका अभिनेताको रूपमा छ। अभिनयका अलावा समाज, राजनीति र सिनेमाबारे आफ्ना बयानका कारण पनि उनी चर्चामा रहिरहन्छन्।

जुन फिल्मी दुनियाँमा मानिसहरू सोची-सम्झी बोल्छन् वा प्रायः चुप नै बस्छन्, त्यहाँ स्पष्ट रूपमा आफ्नो कुरा राख्ने नसीरुद्दीन शाह ७५ वर्षका भइसकेका छन्।

यसमा ५० वर्ष उनले सिनेमा जगतलाई दिएका छन्। सन् १९७५ मा जब नसीरुद्दीन शाहको पहिलो फिल्म ‘निशान्त’ रिलिज भयो । तर, उनी खुसी हुनुको सट्टा दुःखी थिए।

त्यतिबेला दूरदर्शनले उनलाई अंग्रेजी र हिन्दी समाचार वाचकको रूपमा अस्वीकार गरेको थियो। तिनै दिनहरूमा उनकी एक सह-अभिनेत्री स्मिता पाटिल दूरदर्शनमा मराठी समाचार पढेर नाम कमाइरहेकी थिइन्।

बाराबंकीमा जन्मेका नसीरुद्दीन शाहको आफ्नो बुबासँग कहिल्यै राम्रो सम्बन्ध रहेन। अरू बुबाहरू जस्तै, उनका बुबा पनि नसीरले एउटा राम्रो, परम्परागत करियर अपनाओस् भन्ने चाहन्थे।

आफ्नो आत्मकथा ‘एन्ड देन वन डे’ मा नसीरुद्दीन शाहले लेखेका छन्, ‘मेरा बुबा अंग्रेजहरू जस्तै बस्नुहुन्थ्यो। सरधना जस्तो सानो सहरमा पनि उहाँ ह्याट नलगाई बाहिर निस्कनुहुन्न थियो । उहाँ हामीलाई पैसाले किन्न सकिने सबैभन्दा राम्रो शिक्षा दिन चाहनुहुन्थ्यो। उहाँ पश्तो र फारसीका साथै राम्रो अंग्रेजी पनि बोल्नुहुन्थ्यो तर उहाँले हामीलाई कहिल्यै पश्तो वा फारसी सिकाउन आवश्यक ठान्नुभएन।’

• आमाप्रति स्नेह

आफ्नो बुबाको तुलनामा नसीर आफ्नी आमालाई बढी मान्थे। उनको रिस प्रख्यात थियो, जसको अगाडि उनका बुबा पनि टिक्न सक्दैनथे। नसीरले आफ्नी आमाबारे लेखेका छन्, ‘जब बुबासँग मेरो संवाद पूर्ण रूपमा बन्द भयो, मेरी आमाले नै मलाई सहारा दिनुभयो।’

आमासँगको आफ्नो सम्बन्धबारे बताउँदै उनले लेखेका छन्, ‘जब मलाई पद्मश्री पुरस्कारबाट सम्मानित गरिएको थियो, म उहाँलाई आफूसँगै राष्ट्रपति भवन लिएर गएको थिएँ। मेरो दराजमा अझै पनि उहाँको एउटा पछ्यौरा राखिएको छ, जसमा उनको सुगन्ध बसेको छ। मेरो जीवनको सबैभन्दा सुखद् क्षण तब हुन्थ्यो जब उहाँले आफ्नो पछ्यौराको एक छेउलाई आफ्नो सासले न्यानो बनाएर मेरो परेलामा लगाइदिनुहुन्थ्यो।’

• विवाह

अलीगढ विश्वविद्यालयमा पढ्दै गर्दा उनको भेट डाक्टरी पढिरहेकी पाकिस्तानी नागरिक परवीन मोरादसँग भयो।

त्यतिबेला उनको उमेर १९ वर्षको थियो, तैपनि उनले आफूभन्दा करिब १५ वर्ष जेठी परवीनलाई विवाहको प्रस्ताव मात्र राखेनन्, दुवैले विवाह पनि गरे।

नसीर लेख्छन्, ‘उनी हेर्दा धेरै राम्री थिइनन् तर उनको पहिरनले मलाई आकर्षित गर्थ्यो। उनी धेरै हाँस्थिन्। अलीगढका मानिसहरूलाई अरूको मामिलामा खुट्टा अडाउन धेरै मजा आउँथ्यो। जब हामी एक-अर्काको हात समातेर हिँड्थ्यौं, मानिसहरूमा कानेखुसी सुरु हुन्थ्यो। नोभेम्बर १, १९६९ मा हामीले चुपचाप विवाह गर्‍यौं। केही दिनपछि मेरा बुबालाई यसबारे थाहा भयो र उहाँले पत्र लेखेर मलाई ‘सोझो मूर्ख’ भन्नुभयो।’

परवीनकी सौतेनी दिदी सुरेखा नेशनल स्कूल अफ ड्रामाबाट पढेर आएकी थिइन्। पछि उनले धेरै फिल्म र ‘बालिका वधू’ जस्ता धारावाहिकमा काम गरेर निकै नाम कमाइन्।

• अल्काजी बने नसीरका गुरु

यसैबिच नसीरुद्दीन शाहले दिल्लीको नेशनल स्कूल अफ ड्रामा (एनएसडी) मा भर्ना लिए। त्यहाँ उनको भेट स्कूलका निर्देशक इब्राहिम अल्काजीसँग भयो। अल्काजीलाई नसीरले अभिनय पढून् भन्ने मन पर्दैनथ्यो। उनी चाहन्थे कि नसीर निर्देशनतर्फ लागोस्।

अल्काजीको व्यक्तित्वका धेरै पक्षले नसीरमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो। नसीरले लेखेका छन्, ‘सानोभन्दा सानो कुरामा पनि उनको नजर हुन्थ्यो। निर्देशक भएर पनि उनको ध्यान शौचालयको सरसफाइमा हुन्थ्यो। प्रायः उनलाई आफैँ शौचालय सफा गरिरहेको देखिन्थ्यो।’

यसैबिच, नसीरकी एक छोरी हिबाको जन्म भयो। नसीर आफ्नो आत्मकथामा स्वीकार गर्छन् कि उनलाई आफ्नै छोरीसँग ईर्ष्या हुन थाल्यो। उनलाई यो कुराले चोट पुर्‍याउन थाल्यो कि उनी आफ्नी श्रीमती परवीनको जीवनमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण व्यक्ति रहेनन्। बिस्तारै परवीनप्रति उनको आकर्षण कम हुँदै गयो।

दिल्लीबाट अलीगढको उनको साप्ताहिक यात्रा पहिले मासिक यात्रामा बदलियो र बिस्तारै बन्द भयो। परवीनले पहिले इङ्गल्याण्ड र त्यसपछि इरानमा बस्ने निर्णय गरिन्।

• पहिलो फिल्म

नेशनल स्कूल अफ ड्रामापछि नसीरले पुणेको फिल्म इन्स्टिच्युटमा अभिनयको पढाइलाई निरन्तरता दिने निर्णय गरे।

उनका भाइ जहीर र जमीरले उनको पढाइका लागि पैसा पठाउन पछि हटेनन्। यद्यपि उनीहरू दुवैले महिनामा केवल ६०० रुपैयाँ कमाउँथे, तर विवाहित भए पनि नियमपूर्वक १०० रुपैयाँ नसीरलाई पठाउँथे।

उनका जेठा भाइ जमीरूद्दीन शाह सेनामा निकै उच्च पदमा पुगे र उप-सेनाध्यक्षको पदबाट अवकाश लिए।

श्याम बेनेगलले एक अन्तर्वार्तामा भनेका थिए, ‘मैले पुणे फिल्म इन्स्टिच्युटका निर्देशक र मेरा साथी गिरीश कर्नाडलाई एकपटक सोधेको थिएँ कि के उनको नजरमा यो वर्ष डिग्री लिने कुनै राम्रो अभिनेता छ ? कर्नाडले मलाई भने - एउटा केटा छ, जसको नाम नसीरुद्दीन शाह हो। हुन त उसले मलाई दिक्क लगाइरहन्छ, तर ऊ जबरदस्त अभिनेता हो। यसरी मैले नसीरलाई 'निशान्त'का लागि साइन गरेँ।’

नसीरुद्दीनले आफ्नो आत्मकथामा बताएका अनुसार यस फिल्मका लागि उनले १०,००० रुपैयाँ पाएका थिए।

• आमाबाबुले हेरे नसीरको पहिलो फिल्म

नसीरुद्दीन शाह लेख्छन्, ‘छ महिनापछि जब फिल्म रिलिज भयो, मसूरीमा मल नजिकै टहलिरहेका मेरा बुबाले फिल्मको पोस्टरमा मेरो नाम देख्नुभएछ। उहाँ सिधै रियाल्टो टकिजमा मेरो फिल्म हेर्न गए। घर फर्केर उहाँले धेरै खुसी हुँदै मेरी आमालाई मेरो अभिनयबारे बताउनुभयो।’

‘उहाँ एक्लै फिल्म हेरेर आएकोमा आमा रिसाउनुभयो। उहाँले पनि फिल्म हेर्ने इच्छा राख्नुभयो। परिणामस्वरुप मेरा बाबाले आफ्नो जीवनमा पहिलो पटक कुनै फिल्म दोहोर्‍याएर हेर्नुभयो। उहाँले मलाई एक लामो पत्र लेखेर पर्दामा मेरो नाम देखेर आफू धेरै खुसी भएको बताउनुभयो।’

• ‘मन्थन’ र ‘मासूम’ मा जबरदस्त अभिनय

त्यसपछि नसीरका एकपछि अर्को फिल्मले समालोचकहरूको प्रशंसा पाउन थाले। सबैभन्दा पहिले फिल्म ‘मन्थन’ आयो। यस फिल्मका लागि गुजरात सहकारी दुग्ध फेडेरेशनका पाँच लाख सदस्यले दुई-दुई रुपैयाँ दिएर १० लाख रुपैयाँ जम्मा गरेका थिए।

यो फिल्म मुम्बईका सिनेमाघरहरूमा पूरै दश हप्तासम्म हाउसफुल चल्यो। त्यसपछि 'भूमिका', 'कथा', 'स्पर्श', 'अल्बर्ट पिन्टो को गुस्सा क्यों आता है', 'मन्डी', 'जुनून', 'उमराव जान', 'पार', 'खण्डहर' र 'आक्रोश' जस्ता कैयौं फिल्महरूमा नसीरले आफ्नो अभिनयको क्षमता देखाए।

सन् १९८३ मा आएको फिल्म ‘मासूम’ मा नसीरले गरेको अभिनयको पनि निकै प्रशंसा भयो।

फिल्मका निर्देशक शेखर कपुरले एक अन्तर्वार्तामा भने, ‘फिल्म निर्माताको रूपमा मेरो जीवनको सबैभन्दा ठूलो दुःख यो रह्यो कि मैले नसीरसँग 'मासूम' पछि कहिल्यै काम गरिनँ। यो फिल्ममा उनको अभिनय यति ताजा छ कि लाग्छ फिल्म हिजो मात्र बनाइएको हो। यसमा कुनै शंका छैन कि उनी भारतका महान् अभिनेताहरूमध्ये एक हुन्।’

• स्पेन्सर ट्रेसीबाट प्रभावित

आफ्नो करियरको सुरुमै नसीरुद्दीन शाहले यो मानिसकेका थिए कि उनीसँग एक फिल्म स्टारमा हुने न त करिश्मा छ, न त अनुहार। एक सामान्य हिन्दी फिल्मको अभिनेता जस्तै उनको नाच्ने क्षमता पनि सीमित थियो।

उनको प्रारम्भिक किशोरावस्था शम्मी कपुरको नक्कल गर्दै बितेको थियो। तर उनलाई थाहा थियो कि उनी कहिल्यै ‘दिल दे के देखो’ जस्तो नाच्न सक्दैनन्। जब उनले हेमिङ्वेको उपन्यासमा बनेको अंग्रेजी फिल्म ‘ओल्ड म्यान एन्ड द सी’ हेरे, उनलाई लाग्यो कि जब साधारण अनुहार भएको अभिनेता स्पेन्सर ट्रेसीले गजबको स्क्रिन उपस्थिति देखाउन सक्छन् भने उनी किन त्यसो गर्न सक्दैनन्।

स्पेन्सर ट्रेसीबारे उनले एक अन्तर्वार्तामा भनेका छन्, ‘उनी फिल्ममा यति वास्तविक देखिएका थिए कि उनीबाट आउने समुद्रको गन्धसमेत महसुस गर्न सकिन्थ्यो। उनको घामले डढेको अनुहार, फाटेका पुराना कपडा र खाली खुट्टाले यस्तो लाग्थ्यो कि उनले आफ्नो पूरै जीवन डुङ्गामा बिताएका छन्।’

• बयानले विवाद

नसीरुद्दीन शाह स्पष्ट रूपमा आफ्नो कुरा राख्न कहिल्यै पछि हटेनन्। हालै जब पहलगाम घटनापछि अभिनेता दिलजीत दोसाँझले एक पाकिस्तानी अभिनेत्रीसँग काम गरेकोमा प्रश्न उठाइयो, उनले दिलजीत दोसाँझको बचाउ गर्दै आफ्नो फेसबुक अकाउन्टमा लेखे, ‘म दिलजीत दोसाँझको साथमा उभिएको छु। यो फिल्मको कास्टिङका लागि दिलजीत जिम्मेवार होइनन्, बरु फिल्मका निर्देशक हुन्। फिल्मको निर्देशक को हो भनेर कसैलाई थाहा छैन, जबकि दिलजीतलाई सबैले चिन्छन्।’

पछि उनको पोस्ट मेटाइएको दाबी गरियो, तर नसीरुद्दीन शाहले आफ्नो पोस्ट फेसबुकले हटाएको र उनी आफ्नो बयानमा अडिग रहेको दाबी गरे।

यो पोस्ट हटेपछि उनले एक रहस्यमय पोस्ट सेयर गरे। वैज्ञानिक र दार्शनिक जर्ज क्रिस्टोफ लिचेनबर्गका कुराहरू सेयर गर्दै उनले लेखे, ‘कसैको दाह्री नजलाई भिडको बिचमा सत्यको मसाल बोकेर हिँड्नु लगभग असम्भव छ।’

सीएए-एनआरसी विवादको बेला उनले आफ्ना सह-अभिनेता अनुपम खेरलाई ‘जोकर’ भनेपछि पनि ठूलो विवाद भएको थियो। आफ्नो शब्द फिर्ता लिनुको सट्टा उनले अनुपम खेरलाई गम्भीरतापूर्वक लिन नहुने कुरा दोहोर्‍याए।

कथित ‘लव जिहाद’ लाई नसीरुद्दीनले खुलेर समाजलाई विभाजित गर्ने षड्यन्त्र भने ।

यसअघि सन् २०१६ मा दिएको एक अन्तर्वार्तामा नसीरुद्दीन शाहले राजेश खन्नालाई एक ‘खराब अभिनेता’ भन्दै उनी भारतीय सिनेमाको स्तर गिराउन जिम्मेवार रहेको बताएका थिए। राजेश खन्नाका प्रशंसक र साथीहरूले यो टिप्पणीलाई निकै नराम्रो माने र शाहको टिप्पणीमाथि धेरै प्रश्न उठाए। राजेश खन्नाकी छोरी ट्विंकल खन्नाको आलोचनापछि उनले यो टिप्पणीका लागि माफी मागेका थिए।

त्यस्तै, सन् २०१० मा एक अन्तर्वार्तामा उनले अमिताभ बच्चनमाथि प्रश्न उठाउँदै भनेका थिए कि अमिताभले कुनै महान् फिल्म गरेका छैनन्। ‘शोले’ लाई पनि उनले केवल मनोरञ्जनात्मक फिल्म मानेका थिए।

• व्यावसायिक फिल्महरूमा पनि काम

नसीरले केवल कलात्मक फिल्महरूमा मात्र काम गरे भन्ने होइन। उनले व्यावसायिक फिल्महरूमा पनि हात हाले। त्यसमध्ये एक यादगार फिल्म थियो सन् १९८९ मा आएको फिल्म ‘त्रिदेव’। जब उनले रातो प्वाँख भएको फ्लपी ह्याट लगाएर ‘ओए ओए’ गीत गाए, धेरै सिने समीक्षकहरू चकित भएका थिए।

सन् २०११ मा आएको फिल्म 'डर्टी पिक्चर' मा पनि विद्या बालनसँग ‘ऊ ला ला’ मा नाचेर उनले धेरैलाई आश्चर्यचकित पारेका थिए।

यसबाहेक उनले ‘चमत्कार’, ‘मोहरा’, ‘चाइना गेट’ र ‘जिन्दगी न मिलेगी दोबारा’ जस्ता व्यावसायिक फिल्महरूमा पनि काम गरे।

तर व्यावसायिक फिल्महरूमा अभिनयलाई वास्तविक रूप दिने उनको प्रयासलाई न त उचित ठानियो, न त मन पराइयो। एक निर्देशकले त उनलाई सीधै भने, ‘नसीरजी, यो आर्ट फिल्म होइन। यहाँ अभिनय गर्नुपर्छ।’

केही फिल्म समीक्षकहरूले नसीरुद्दीन शाहको जुन फिल्मले उनीहरूलाई सबैभन्दा बढी निराश बनायो, त्यो थियो हलिउड फिल्म ‘द लीग अफ एक्स्ट्राअर्डिनरी जेन्टलमेन’ भनेर लेखेका छन् ।

पछि उनले आफैं एक अन्तर्वार्तामा भने, ‘यो मेरो अभिनय जीवनको सबैभन्दा खराब र बोरिङ अनुभव थियो। तर मैले यसका लागि यति धेरै पैसा पाएँ कि मैले कुनै गुनासो गरिनँ। यसमा कुनै शंका छैन कि फिल्म असह्य थियो। तर म यसमा आफ्नो अभिनयलाई खराब भन्दिनँ। मैले यसभन्दा पनि खराब फिल्महरू गरेको छु, जस्तै 'जिन्दा जला दूँगा' र 'मुझे मेरी बीवी से बचाओ'।’

• पुरस्कारलाई कुनै महत्त्व दिएनन्

सन् १९८३ मा अभिनेत्री रत्ना पाठकसँग उनको दोस्रो विवाह भयो। नसीरुद्दीन शाहलाई पद्म श्री र पद्म भूषणबाट सम्मानित गरिएको छ। यसबाहेक उनलाई 'पार', 'स्पर्श' र 'इकबाल' मा उत्कृष्ट अभिनयका लागि तीन राष्ट्रिय पुरस्कार मिलेको छ। उनलाई 'आक्रोश', 'चक्र' र 'मासूम' फिल्ममा अभिनयका लागि तीन फिल्मफेयर पुरस्कार पनि मिलेको छ।

स्पष्ट बोल्नका लागि प्रख्यात नसीरुद्दीन शाहले एक अन्तर्वार्तामा उनी ‘यी पुरस्कारहरूलाई गम्भीरतापूर्वक लिँदैनन् र न त यिनमा गर्व गर्छन्’ भनेर स्वीकार गरे । जब उनले आफ्नो फार्म हाउस बनाए, फिल्मफेयरको पुरस्कारलाई उनले आफ्नो वासरूमको ढोकाको ह्यान्डलको रूपमा प्रयोग गरे। उनले भने, ‘यहाँ धेरैजसो पुरस्कार सिफारिस वा लबिङबाट मिल्छन्, त्यसैले म तिनलाई त्यति महत्त्व दिन्नँ।’

बीबीसी