काठमाडौँ । आँखाको रङ बदलिनु, धमिलो देखिनु, पटक-पटक आँखा फुरफुराउनु वा कचेरा बढ्नु – यी सबै संकेतले शरीरमा कहाँ के समस्या भइरहेको छ भन्ने बताउन सक्छन्। धेरैजसो यी लक्षणहरू मधुमेह, थाइराइड, कलेजो वा स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित रोगहरूको सुरुवाती संकेत हुन सक्छन्।

प्रायः हामी यिनलाई थकान वा मौसमको असर ठानेर बेवास्ता गर्छौँ। त्यसैले आँखामा हुने परिवर्तनहरूलाई बुझ्नु र समयमै कदम चाल्नु जरुरी छ।

त्यसैले आज हाम्रा आँखाहरूले स्वास्थ्यबारे के भन्छन् भन्ने कुरा जान्नेछौं। साथै यो पनि जान्नेछौँ अचानक धमिलो देखिनुको अर्थ के हो?

आँखामा कतिबेला बढी कचेरा आउँछ? आँखाहरू किन पहेँलो देखिन थाल्छन्?

यहाँ केही सामान्य आँखाका लक्षण र तिनले संकेत गर्ने सम्भावित रोगहरू उल्लेख गरिएका छन्:
•    अचानक धमिलो देखिनु → स्ट्रोक वा माइग्रेनको संकेत हुन सक्छ।
•    आँखा बाहिर उभार आउनु → थाइराइडको समस्या हुन सक्छ।
•    लगातार धमिलो देखिनु → मधुमेह (डायबिटीज) को कारणले रेटिनोप्याथी हुन सक्छ।
•    कर्नियाको वरिपरि सेतो घेरा देखिनु → उच्च कोलेस्ट्रोलको स्तर।
•    बारबार परेला झिम्किनु वा झुक्नु → मायस्थेनिया ग्रेभिसको लक्षण।
•    आँखा पहेँलो हुनु → जन्डिस (कलेजोको समस्या)।
•    आँखा फरफराउनु → तनाव (स्ट्रेस) वा थकान।
•    रातमा कम देखिनु → मोतियाबिन्दु (क्याटार्याक्ट)।
•    आँखामा धेरै कचेरा आउनु → आँखाको संक्रमण ।
के हाम्रा आँखाहरू समग्र स्वास्थ्यका सूचक हुन्?
हो, हाम्रा आँखाहरू हेर्नका लागि मात्र हुँदैनन्, बरु शरीरका धेरै भित्री अवस्था र रोगहरूको संकेत पनि दिन्छन्। आँखामा आउने परिवर्तनले हामीलाई ‘ब्लड सुगर’ बढिरहेको, थाइराइड गडबड भएको वा कलेजो कमजोर भइरहेको कुरा बताउन सक्छन्। त्यसैले आँखामा देखिने संकेतहरूलाई हल्का रूपमा लिनु हुँदैन। कुन लक्षणले कुन रोगको संकेत गर्छ, तल हेर्नुहोस्।

१.  अचानक धमिलो देखिनु
यदि अचानक तपाईंको आँखा अगाडि सबै कुरा धमिलो हुन थाल्यो भने, यो रक्तसञ्चारमा गडबडीको संकेत हुन सक्छ। कहिलेकाहीँ यो मस्तिष्कघात (स्ट्रोक) वा माइग्रेनको सुरुवाती संकेत पनि हुन्छ।

के गर्ने: यदि यस्तो लक्षण केही मिनेटका लागि मात्र देखिए पनि यसलाई हल्का रूपमा नलिनुहोस्। तुरुन्त डाक्टरसँग परामर्श लिनुहोस्।

२. आँखा बाहिर निस्केको जस्तो हुनु (उभार आउनु)
जब आँखाहरू अगाडितर्फ उठेको वा बाहिर निस्केको जस्तो देखिन थाल्छन्, यो प्रायः थाइराइड रोगको संकेत हुन्छ। यसमा शरीरमा थाइराइड हर्मोन बढी बन्न थाल्छ, जसले आँखाका मांसपेशी र तन्तुहरूमा सुजन गराउँछ। यसका साथै तौल घट्नु, हात काम्नु, ढुकढुकी बढ्नु, पसिना आउनु र पखाला लाग्नु जस्ता लक्षण पनि देखिन सक्छन्।

के गर्ने: यदि आँखाको उभार बढ्दै गयो वा आँखामा दुखाइ, सुख्खापन वा दुईवटा देखिने (डबल भिजन) समस्या भयो भने हर्मोन रोग विशेषज्ञ (इन्डोक्राइनोलोजिस्ट) र आँखा विशेषज्ञ दुवैसँग जाँच गराउनुहोस्। थाइराइड टेस्ट समयमै गराउनु जरुरी छ। उपचारमा ढिलाइ गर्दा आँखाको ज्योति गुम्न सक्छ।

३.  लगातार धमिलो देखिनु
यदि आँखाबाट सधैं धमिलो देखिइरह्यो भने, यो मधुमेह (डाइबिटिज) को संकेत हुन सक्छ। लामो समयसम्म सुगर लेभल उच्च रहँदा आँखाका साना रक्तनलीहरूलाई नोक्सान पुग्छ, जसले ‘डाइबिटिक रेटिनोप्याथी’ हुन सक्छ। यसमा बिस्तारै दृष्टि कमजोर हुन थाल्छ।

के गर्ने: यदि डाइबिटिज छ र दृष्टिमा परिवर्तन महसुस भइरहेको छ भने, आँखाको जाँच अवश्य गराउनुहोस्। ब्लड सुगर नियन्त्रणमा राख्नुहोस्। अचानक दृष्टि कम भएमा तुरुन्त डाक्टरलाई भेट्नुहोस्।

४.  कर्नियाको वरिपरि घेरा
कर्निया (आँखाको नानी) को वरिपरि सेतो वा खैरो रङको घेरा देखिनुको अर्थ ‘कर्नियल आर्कस’ हो। यो आँखामा बोसो जम्मा हुनाले बन्छ। ४० वर्षको उमेरपछि यो सामान्य हुन सक्छ, तर कम उमेरमा देखिनु कोलेस्ट्रोल बढेको संकेत हुन सक्छ।

के गर्ने: यदि कम उमेरमा यो रिङ (घेरा) देखियो भने, लिपिड प्रोफाइल (कोलेस्ट्रोल जाँच) अवश्य गराउनुहोस्। खानपान सुधार्नुहोस् र आवश्यक परे डाक्टरसँग परामर्श गरेर औषधि लिनुहोस्।

५. परेला झिम्किनु वा लत्रिनु
यदि परेलामा नियन्त्रण कम हुन थाल्यो र यो बारम्बार झिम्किने वा खस्ने भयो भने, यो ‘मायेस्थेनिया ग्रेभिस’ नामको अटोइम्यून रोगको संकेत हुन सक्छ। यसमा मांसपेशीहरू छिट्टै थाक्छन् र आँखाका साथै अनुहार वा घाँटीका मांसपेशी पनि कमजोर हुन सक्छन्।

के गर्ने: यदि परेला झिम्किनुको साथै बोल्न, चपाउन वा निल्न गाह्रो भयो भने तुरुन्त न्युरोलोजिस्टलाई भेट्नुहोस्। यसलाई उमेर वा थकान सम्झेर बेवास्ता नगरौं।

६.  आँखा पहेँलो हुनु
आँखा र छाला पहेँलो हुनु जन्डिसको संकेत हुन सक्छ। यो कलेजोको खराबी, हेपाटाइटिस, संक्रमण वा अत्यधिक रक्सी सेवनका कारण हुन्छ। रगतमा बिलिरुबिन बढ्दा यो रङ देखिन्छ।

के गर्ने: यदि आँखाको पहेँलोपन बढ्दै गयो, कमजोरी, बान्ता वा पेट दुख्ने समस्या भयो भने, तुरुन्त ‘लिभर फङ्सन टेस्ट’ गराउनुहोस्। रक्सी र तेलमा तारेको/भुटेको खाना बन्द गर्नुहोस्। उपचार रोगको कारणमा निर्भर गर्छ।

७.  आँखा फुरफुराउनु
आँखा फुरफुराउनु सामान्यतया थकान, तनाव, निद्राको कमी, धेरै स्क्रिन टाइम (मोबाइल/कम्प्युटर हेर्नु) वा क्याफिन (चिया/कफी) को सेवनले हुन्छ। धेरैजसो अवस्थामा यो आफैं निको हुन्छ।

के गर्ने: पर्याप्त निदाउनुहोस्, स्क्रिन टाइम कम गर्नुहोस् र क्याफिन सीमित गर्नुहोस्। यदि यो अवस्था धेरै हप्तासम्म रह्यो वा अनुहारका अन्य भागमा पनि फैलिन थाल्यो भने, डाक्टरसँग परामर्श लिनुहोस्।

८. राति देख्न गाह्रो हुनु
कम उज्यालो वा अँध्यारोमा राम्रोसँग नदेखिनु भिटामिन ‘ए’ को कमी, मोतियाबिन्दु वा दृष्टि कमजोर भएको संकेत हुन सक्छ। धेरै कम अवस्थामा यो वंशाणुगत आँखाको रोगसँग पनि जोडिएको हुन्छ।

के गर्ने: खानामा भिटामिन ‘ए’ युक्त कुराहरू समावेश गर्नुहोस्। यदि समस्या बढिरहेको छ भने, आँखाको पूर्ण जाँच गराउनुहोस्। सल्लाह बिना सप्लिमेन्ट (औषधि) नलिनुहोस्।

९.  आँखीभौं झर्नु
आँखीभौं पातलो हुनु वा बाहिरी भागको रौँ झर्नु थाइराइड हर्मोनको कमीको संकेत हुन सक्छ। यसका साथै थकान, तौल बढ्नु र बढी जाडो लाग्नु जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।

के गर्ने: यदि आँखीभौंका साथै टाउको वा शरीरका रौँ पनि झरिरहेका छन् भने थाइराइड र आइरनको जाँच गराउनुहोस्। सही उपचारबाट कपाल झर्न रोक्न सकिन्छ।

१०. आँखाबाट धेरै कचेरा आउनु
यदि आँखाबाट धेरै टाँसिने कचेरा आउँछ र आँखा रातो भएको छ वा चिलाइरहेको छ भने, यो कन्जङ्क्टिभाइटिस (आँखा पाक्ने), एलर्जी वा ब्याक्टेरियल इन्फेक्सनको संकेत हो।

के गर्ने: आँखा नमिच्नुहोस् र सफा पानीले धोइराख्नुहोस्। डाक्टरको सल्लाह बिना 'आई ड्रप' नहाल्नुहोस्। यदि कचेरा धेरै दिनसम्म रह्यो वा दुखाइ भयो भने, आँखा विशेषज्ञलाई अवश्य भेट्नुहोस्।

आँखालाई पनि सुरक्षित राखौं
धेरै पटक आँखाले आफ्ना समस्याको इशारा पनि गरिरहेका हुन्छन्। यिनलाई सुरक्षित राख्न आफ्नो जीवनशैलीमा सुधार गर्नु जरुरी छ। हामीले दैनिक जीवनमा निम्न गल्तीहरू गर्नुहुँदैन:

आँखालाई हानि पुर्‍याउने बानीहरू
•    धेरै नजिकबाट स्क्रिन हेर्नु।
•    लगातार स्क्रिनमा काम गर्नु।
•    नम्बर हुँदाहुँदै पनि चस्मा नलगाउनु।
•    गलत नम्बरको चस्मा लगाउनु।
•    कम उज्यालोमा पढ्नु।
•    सनग्लास (कालो चस्मा) बिना चर्को घाममा बस्नु/हिँड्नु।
•    स्क्रिनको ब्राइटनेस (चमक) धेरै राख्नु।
•    एसी/कुलरको सिधा हावामा बस्नु।
•    पानी कम पिउनु।
आँखाको सुरक्षाका लागि के गर्ने?
आँखालाई सुरक्षित राख्न हरेक ६-१२ महिनामा आँखाको जाँच गराउनुहोस्। खानामा भिटामिन ए, सी, ई र ओमेगा-३ फ्याटी एसिडयुक्त भोजन लिनुहोस्।

दिनहुँ ५-१० मिनेट आँखाको व्यायाम गर्नुहोस्। राति पल्टेर फोन नचलाउनुहोस् र निद्रा पूरा गर्नुहोस्। काम गर्दा आँखा र स्क्रिनको बीचमा २०-३० इन्च अर्थात् करिब एक हातको दुरी राख्नुहोस्।

यसरी जोगाउनुहोस् आफ्ना आँखाहरू:
•    हरेक ६-१२ महिनामा आँखाको रुटिन जाँच गराउनुहोस्।
•    भिटामिन ए, सी, ई र ओमेगा-३ फ्याटी एसिडले भरिपूर्ण आहार लिनुहोस्।
•    यी तीन आँखाका व्यायाम गर्नुहोस्:
१. आई पाल्मिङ (हत्केलाले आँखा छोपेर आराम दिने)
२. फोकसिङ (कुनै एक बिन्दुमा आँखा केन्द्रित गर्ने)
३. आई-बल रोटेसन (आँखाको नानीलाई घडीको दिशामा र विपरीत दिशामा घुमाउने)
•    अँध्यारोमा पल्टेर फोन बिलकुल नचलाउनुहोस्।
•    अँध्यारोमा वा कम उज्यालोमा नपढ्नुहोस्।
•    काम गर्दा कोठाको बत्ती सन्तुलित राख्नुहोस्।
•    दिनहुँ ८ घण्टाको गहिरो र पूरा निद्रा लिनुहोस्।
•    अनुहार र आँखालाई दिनमा २-३ पटक सफा पानीले धुनुहोस्।
•    स्वस्थ, भिटामिनयुक्त खाना खानुहोस्।
•    भोजनमा प्रशस्त फलफूल र सागसब्जी खानुहोस्।
•    अल्ट्रा-प्रोसेस्ड फुड, चिनी र इनर्जी ड्रिंक्सबाट टाढा रहनुहोस्।