इरान र अमेरिका मध्यस्थतासहितको वार्तामा फर्किएका छन्। उनीहरूको सैन्य कारबाही पनि अस्थायी रूपमा रोकिएको छ। तर स्ट्रेट अफ होर्मुजभन्दा बाहिरका अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्ग र आन्तरिक बजारमा युद्धको असर पर्न छाडेको छैन।

रणनीतिक जलमार्ग लगभग पूर्ण रूपमा बन्द हुनु, यमनमा इरान-समर्थित हुथी विद्रोहीले लाल सागरमा अवरोध पुर्‍याउनु र युक्रेनले क्यास्पियन सागरमा इरानी जहाजमाथि आक्रमण गर्नुले तनाव उच्च बनाएको छ।

अमेरिकी सेनाले देशका दक्षिणी बन्दरगाहहरूमा दोस्रो पटक नौसेना नाकाबन्दी लगाएको छ। यससँगै उच्च सामाजिक र आर्थिक असन्तुष्टिको बिचमा सम्भावित इन्धन मूल्य वृद्धि लगायतका थप कठिन विकल्पहरूको सामना इरान सरकारले गरिरहेको छ।

पेट्रोलियम मन्त्रालयले शनिबार युद्धको समयमा इरानले ११.५ अर्ब डलरको कच्चा तेल बेचेको जानकारी दियो। तर मन्त्रालयले यसको यकिन मिति खुलाएको छैन। 

गत महिना अमेरिकासँग हस्ताक्षर भएको र हाल निलम्बित समझदारी पत्र (एमओयू) को अवधिमा ६.५ अर्ब डलरको तेल बिक्री भएको थियो। यी दुवै जोड्दा बजेटमा राखिएको वर्षभरिको तेल राजस्व लक्ष्यको ६० प्रतिशत हुन आउने मन्त्रालयले जनाएको छ।

जुन १७ को समझदारीमा हस्ताक्षर भएपछि स्ट्रेट अफ होर्मुज आंशिक रूपमा खुल्यो र इरानमाथिको अमेरिकी नौसेनाको नाकाबन्दी हट्यो। यसले विश्वव्यापी तेल बजारमा परेको दबाब केही हदसम्म कम गर्‍यो। साथै आफ्नो जलक्षेत्रबाट प्रस्थान गर्न पर्खिरहेका सुपरट्याङ्करहरूमा भण्डारण गरिएको तेल निर्यात गर्न इरानलाई सहज भयो। 

इरानको पेट्रोलियम मन्त्रालयका अनुसार अमेरिकी नाकाबन्दीको बावजुद बढेको तेलको मूल्यले वर्षको पहिलो छमाहीमा करिब ३ अर्ब डलर अतिरिक्त मूल्य सिर्जना गर्‍यो। यसबाट प्राप्त ११ अर्ब डलर अहिलेसम्म सरकारी ढुकुटीमा जम्मा भइसकेको छ।

अप्रिल १३ मा लगाइएको र दुई महिनाभन्दा बढी चलेको अघिल्लो नाकाबन्दीको समयमा कच्चा तेलको निर्यात लगभग शून्य रहेको इरानी अधिकारीहरूले प्रमाणित गरेका थिए। लामो समयसम्म चल्ने दोस्रो नाकाबन्दीले इरानको निर्यात राजस्व अझै घटाउने जोखिम छ। 

यसले इरानको ९० प्रतिशत कच्चा तेल निर्यात हुने खार्ग टापु तथा अन्य भण्डारण र निर्यात स्थलहरूमा दबाब बढाउनेछ। जसले गर्दा पेट्रोकेमिकल प्लान्टहरूको उत्पादन प्रभावित हुन सक्छ र पछि यसलाई पुनः सुरु गर्न महँगो र सुस्त हुन सक्छ।

अमेरिकी सेनाको सेन्ट्रल कमाण्ड (सेन्टकम) ले शनिबारसम्म जुलाइको मध्यदेखि लागू भएको नाकाबन्दी तोड्न खोज्ने १२ वटा व्यावसायिक जहाजलाई फर्काएको जनाएको छ। नियम नमान्ने दुईवटा जहाजलाई निष्क्रिय बनाएको र ‘पूर्ण पालना सुनिश्चित गर्न’ दुईवटा जहाजमा सैनिकहरू चढेको सेन्टकमको भनाइ छ।

अमेरिकी सेनाले हेलिकप्टरबाट भारी हतियारसहितका सैनिकहरू इरानसँग सम्बन्धित तेल ट्याङ्कर ‘चारमिनार’ को डेकमा झरेको भिडियो पनि सार्वजनिक गरेको छ। शमखानी नेटवर्कको हिस्सा भएको आरोपमा यो ट्याङ्कर गत वर्षदेखि अमेरिकी प्रतिबन्धमा छ। इरानी तेल व्यापारी मोहम्मद हुसेन शमखानीले इरान र रुसको गुप्त पानीजहाज (स्याडो फ्लीट) सञ्चालनमा मुख्य भूमिका खेलेको अमेरिकाको दाबी छ।

आफ्नो सशस्त्र बल दबाब सामु नझुक्ने कुरामा जोड दिँदै इरानले जलमार्ग बन्द राख्न हरेक दिन धेरै जहाजहरूलाई फर्काइरहेको बताएको छ। स्ट्रेट अफ होर्मुजमा एउटा जहाज जलसेनाको नेभल माइनमा ठोक्किएर विस्फोट भएको आइतबार इरानी सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन्।

तैपनि सेन्टकमले लगातार दुई रातसम्म इरानविरुद्धको व्यापक बमबारी रोकेको छ। राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले तेहरानसँगको वार्तालाई ‘केही ठाउँ’ दिइरहेको संयुक्त राष्ट्र संघका लागि अमेरिकी राजदूत माइक वाल्ट्जले बताए।

इरानले पनि यस क्षेत्रभरि गर्दै आएको प्रतिशोधात्मक आक्रमण रोकेको छ। स्ट्रेट अफ होर्मुज पुनः खोल्ने विषयमा ओमानसँगको छलफल फलदायी भएको परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बघाईले बताए।

आन्तरिक अवस्था

यद्यपि तेल निर्यातमा लागेको प्रतिबन्धले इरानको विद्यमान आर्थिक संकटलाई अझै बढाइरहेको छ। यो संकट आन्तरिक संरचनात्मक समस्या, कुप्रबन्धन र वर्षौँदेखिको कडा प्रतिबन्धसँग जोडिएको छ।

फेब्रुअरीको अन्त्यतिर अमेरिका र इजरायलले सुरु गरेको युद्धका क्रममा इरानको पूर्वाधारमा ठुलो क्षति पुगेको छ। द्वन्द्व चर्किँदै गएमा अवस्था झनै खराब हुन सक्छ।

युद्धअघि इरानको प्राकृतिक ग्यासको उत्पादन दैनिक करिब ६५ करोड क्युबिक मिटर थियो। अमेरिका र इजरायली बमबारीका कारण उक्त उत्पादनमा दैनिक करिब २३ करोड क्युबिक मिटरले कमी आएको र यसले बिजुली तथा पेट्रोकेमिकलको अभाव झनै बढाएको सरकारले गत महिना जनाएको थियो।

इरानले आउँदा महिनाहरूमा गुमाएको उत्पादन क्षमतामध्ये दैनिक १० करोड क्युबिक मिटरभन्दा बढी पुनर्स्थापना गर्ने अपेक्षा राखेको पार्स विशेष आर्थिक ऊर्जा क्षेत्रका प्रबन्ध निर्देशक सखावत असादीले आइतबार बताए।

देशले दैनिक २ करोड लिटरभन्दा बढी पेट्रोल अभावको सामना गरिरहेको बेला अधिकारीहरू इन्धन असन्तुलन व्यवस्थापन गर्न संघर्षरत छन्। सीमित तर महँगो आयात, इन्धनका तत्त्वहरू मिसाएर, युद्धअघि भण्डारण गरिएको मौज्दात प्रयोग गरेर र नागरिकहरूलाई कम खपत गर्न बारम्बार आग्रह गरेर यो अभाव टार्ने प्रयास भइरहेको छ।

यो असन्तुलन कायम रहेमा मासिक इन्धन खपतमा अझ कडा सीमा तोक्न सकिने पेट्रोलियम मन्त्रालयले जनाएको छ।

व्यक्तिहरूलाई छुट्याइएको मासिक पेट्रोल कोटाको तेस्रो तहको मूल्य दोब्बर बनाउने विषयमा गम्भीरतापूर्वक विचार गरिरहेको सरकारले यसै साता बताएको छ।

यसअघि डिसेम्बरमा पनि पेट्रोलको मूल्य बढाइएको थियो। त्यसको केही सातापछि देशव्यापी विरोध प्रदर्शनको लहर चलेको थियो। जनवरीमा सरकारले गरेको दमनमा हजारौं मानिस मारिएका थिए। नोभेम्बर २०१९ मा रातारात इन्धनको मूल्य बढ्दा पनि देशव्यापी प्राणघातक विरोध प्रदर्शनहरू भएका थिए।

राजधानी तेहरानलगायत देशभरका सहरहरूले आलोपालो विद्युत् कटौतीको सामना गरिरहेका छन्। यसले खानेपानी र सञ्चार सेवामा समेत अवरोध पुर्‍याइरहेको छ। कमजोर श्रम बजारलाई थप भड्किन नदिन सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्म उद्योगहरूमा लाइन नकाट्न आफूले निर्देशन दिएको राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियनले बताए।

स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द हुँदा इरानको सबैभन्दा ठुलो व्यापारिक साझेदार र तेल खरिदकर्ता चीनसँगको व्यापारमा पनि असर परेको छ। युद्धले सिर्जना गरेको परिस्थितिसँग अनुकूल हुन चीनले कच्चा तेलको समग्र आयातमा उल्लेखनीय कटौती गरेको छ।

युद्ध सुरु भएयता चीनसँगको गैर-तेल व्यापार पनि खस्किएको छ। चिनियाँ भन्सार तथ्याङ्कअनुसार एक वर्षअघिको तुलनामा मार्च र जुन महिनामा यो व्यापार ७५ प्रतिशतले घटेको छ।

अधिकारीहरूले दुई पटक इन्टरनेटमा लगभग पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध लगाए। पहिलो पटक जनवरीको विरोध प्रदर्शनका क्रममा र त्यसपछि युद्धको समयमा लगाइएको प्रतिबन्धले यस वर्ष इरानको अर्थतन्त्रलाई झनै बिगारेको छ। देशले दीर्घकालीन मुद्रास्फीति र नागरिकको क्रयशक्तिमा आएको तीव्र गिरावटका बिच संघर्ष गरिरहेको छ।

इरानको सरकारी निवृत्तिभरण कोषद्वारा सञ्चालित थिंक ट्याङ्क सबा पेन्सन स्ट्राटेजिज इन्स्टिच्युटको गत वर्षको प्रतिवेदन अनुसार पाँच वर्षअघि ३० प्रतिशतभन्दा अलि बढी इरानीहरू गरिबीको रेखामुनि बाँचेका थिए। यो वर्ष त्यो दर बढेर ४५ प्रतिशत पुग्ने अनुमान गरिएको छ र अझै बढ्ने क्रममै छ।

बाब अल-मान्देब र क्यास्पियन सागरसम्म फैलिँदै

युद्ध चर्किँदै गएमा समुद्री अवरोधको दायरा लाल सागरसम्म फैलिन सक्ने भन्दै इरानले बारम्बार चेतावनी दिँदै आएको थियो। त्यसपछि यमनका हुथी विद्रोहीहरूले गत साता साउदी अरबविरुद्ध नाकाबन्दी घोषणा गरे। उनीहरूले बाब अल-मान्देब जलमार्ग नजिकै ट्रान्जिट गर्ने जहाजहरूलाई फर्काइदिने वा आक्रमण गर्ने र साउदी तेल सुविधाहरूमा बमबारी गर्ने काम गरिरहेका छन्।

चिनियाँ सुपरट्याङ्करहरू लगायत दर्जनौँ व्यापारिक जहाजहरूले अझै पनि यस जलमार्ग हुँदै आफ्नो यात्रा जारी राखेका छन्। तर युद्ध-जोखिम प्रिमियम बढेको छ, जसले सबैका लागि आयात र बीमा लागत बढाएको छ।

हुथीहरू विरुद्ध यमनको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त सरकारलाई समर्थन गर्ने गठबन्धनको नेतृत्व साउदी अधिकारीहरूले गरिरहेका छन्। उनीहरूले यमनभरि ठूला हवाई आक्रमण गरेर यसको जवाफ दिएका छन्।

अझ उत्तरतर्फ, युक्रेनले क्यास्पियन सागरमा एउटा जहाजलाई आक्रमण गरेको पुष्टि गरेको छ। राष्ट्रपति भोलोडिमिर जेलेन्स्कीले उक्त जहाजमा इरानसँग सम्बन्धित सैन्य सामग्री बोकिएको आरोप लगाएका छन्।

इरानी अधिकारीहरूका अनुसार त्यो रुसको भोल्गा नदीको बन्दरगाह अस्ट्राखानबाट फलाम आयात गर्दै उत्तरी इरानको बन्दर अञ्जलीतर्फ जाँदै गरेको व्यावसायिक जहाज थियो। आक्रमणमा एक नाविकको मृत्यु भएको र तीन जना घाइते भएको उनीहरूले बताए।

इरानको परराष्ट्र मन्त्रालयले तेहरानस्थित युक्रेनी कार्यवाहक राजदूतलाई बोलाएर कडा विरोध जनायो र ‘यस कार्यको जवाफ दिइनेछ’ भन्दै चेतावनी दियो।

यस घटनाले पहिले व्यापारका लागि सुरक्षित रूपमा प्रयोग हुँदै आएको क्यास्पियन सागर पनि थप सैन्य मुठभेडको दृश्य बन्न सक्ने चिन्ता बढाएको छ।

इरानको क्यास्पियन व्यापार मुख्यतया रुस, कजाकिस्तान, तुर्कमेनिस्तान र अजरबैजानसँग हुन्छ। उसले गहुँ र अन्य अन्न, मकै, जौ र पशु आहारका साथै काठ र मल जस्ता अत्यावश्यक वस्तुहरू आयात गर्दछ।

उत्तरी समुद्री मार्गबाट देशले गर्ने निर्यातमा निर्माण सामग्री, स्टील उत्पादनहरू, कृषि वस्तुहरू र केही प्रशोधित पेट्रोकेमिकल उत्पादनहरू समावेश छन्।

युद्धका कारण बढ्दै गएको अवरोधले राज्यसँग जोडिएका कट्टरपन्थी विश्लेषकहरूलाई चीन र रुससँग नजिकको रणनीतिक साझेदारीको वकालत गर्न प्रेरित मात्र गरेको छ।

इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्ससँग जोडिएका राजनीतिक विश्लेषक महदी खरातियानले आइतबार एक्समा लेखेका छन्, ‘हामी अब भन्न सक्छौँ, पश्चिम एसिया र युक्रेनका दुई युद्ध मोर्चाहरू बढ्दो रूपमा एकअर्कासँग जेलिँदै गएका छन्।’

अल जजिरा