कुनै पनि महान् संस्थाको सबैभन्दा ठुलो शक्ति आफ्नो कमजोरी लुकाउनु होइन, त्यसलाई स्वीकार गरेर सुधार गर्ने साहस गर्नु हो। आत्मसमीक्षा कमजोरीको सङ्केत होइन, परिपक्वताको परिचय हो।

इतिहासले प्रमाणित गरेको छ कि समयको परिवर्तनलाई बुझ्न नसक्ने संस्था बिस्तारै जनविश्वासबाट टाढिन्छ, जबकि आफ्ना त्रुटिलाई इमानदारीपूर्वक स्वीकार गरेर सुधारको मार्ग समाउने संस्था फेरि उभिन सक्छ। आज नेपाली कांग्रेस पनि यस्तै ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ।

सात दशकभन्दा बढी समय लोकतन्त्रको नेतृत्व गरेको पार्टीभित्र आज किन असन्तुष्टि बढिरहेको छ भन्ने प्रश्नबाट भागेर होइन, त्यसको निष्पक्ष विश्लेषण गरेर मात्र पुनर्जागरणको बाटो खुल्न सक्छ। यो विश्लेषण कसैलाई दोषी ठहर गर्ने प्रयत्न होइन, सङ्गठनलाई अझ बलियो बनाउने आत्मचिन्तन हो।

पछिल्ला वर्षहरूमा कांग्रेसभित्र विभिन्न तहका कार्यकर्ता, शुभेच्छुक, बुद्धिजीवी र युवापुस्ताबाट पार्टीको वैचारिक ऊर्जा कमजोर हुँदै गएको छ भन्ने एउटै प्रकारको गुनासो बारम्बार सुनिन थालेको छ। कुनै समय लोकतन्त्र, समाजवाद, राष्ट्रियता र सामाजिक न्यायबारे गाउँदेखि केन्द्रसम्म बहस गर्ने सङ्गठन आज धेरै ठाउँमा विचारभन्दा व्यक्तिको समर्थन वा विरोधमा केन्द्रित भएको अनुभव गरिन्छ।

जब विचारको ठाउँ व्यक्तिले लिन्छ, तब सङ्गठन बिस्तारै उद्देश्यबाट विचलित हुन थाल्छ। विचारले एकता दिन्छ, व्यक्तिले विभाजन पनि ल्याउन सक्छ। त्यसैले वैचारिक प्रशिक्षण, नीतिगत बहस र राजनीतिक शिक्षाको कमीले सङ्गठनको दीर्घकालीन शक्ति कमजोर बनाएको भन्ने आलोचना अस्वाभाविक होइन।

यससँगै सबैभन्दा धेरै उठ्ने विषय हो– गुटीय राजनीति। लोकतान्त्रिक दलभित्र फरक मत हुनु स्वाभाविक हो। विचार, रणनीति र नेतृत्वबारे स्वस्थ प्रतिस्पर्धा लोकतन्त्रको सौन्दर्य हो। तर जब फरक विचार स्वस्थ बहसमा सीमित नरही स्थायी गुटमा रूपान्तरण हुन्छ, तब सङ्गठनको ऊर्जा आन्तरिक प्रतिस्पर्धामा खर्च हुन थाल्छ। कार्यकर्ताको मूल्याङ्कन योगदानभन्दा निष्ठाका आधारमा हुन थालेको अनुभूति बढेपछि निराशा जन्मिन्छ।

चुनौती पुरानो र नयाँ पुस्ताबिच प्रतिस्पर्धा गराउने होइन, अनुभव र ऊर्जाको सहकार्य गराउने हो। जहाँ अनुभवले दिशा दिन्छ र युवाले गति दिन्छन्, त्यहाँ सङ्गठन दीर्घकालीन रूपमा बलियो हुन्छ।

निर्णयहरू संस्थागत प्रक्रियाभन्दा समूहगत समीकरणबाट प्रभावित भएको महसुस हुँदा कार्यकर्ताले आफ्नो आवाजको मूल्य घटेको अनुभव गर्छन्। यस्तो वातावरणले सङ्गठनलाई बाहिरभन्दा भित्रैबाट कमजोर बनाउने जोखिम बढाउँछ। नेतृत्वसम्बन्धी प्रश्न पनि कम महत्त्वपूर्ण छैन। नेपाली कांग्रेसले राष्ट्रलाई असाधारण नेतृत्व दिएको इतिहास बोकेको छ।

तर समयसँगै नेतृत्व परिवर्तनको गति, पुस्ताबिचको समन्वय र नयाँ क्षमताको उपयोगबारे व्यापक बहस हुँदै आएको छ। अनुभवी नेतृत्व कुनै पनि संस्थाको अमूल्य सम्पत्ति हो, किनकि अनुभवले दूरदृष्टि दिन्छ। तर नयाँ पुस्ताको ऊर्जा, सिर्जनशीलता र प्रविधिमैत्री सोचलाई पर्याप्त अवसर नदिइएमा सङ्गठनलाई भविष्यसँग तालमेल मिलाउन कठिन हुन्छ।

त्यसैले चुनौती पुरानो र नयाँ पुस्ताबिच प्रतिस्पर्धा गराउने होइन, अनुभव र ऊर्जाको सहकार्य गराउने हो। जहाँ अनुभवले दिशा दिन्छ र युवाले गति दिन्छन्, त्यहाँ सङ्गठन दीर्घकालीन रूपमा बलियो हुन्छ।

कार्यकर्ताको मनोविज्ञानलाई बुझ्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। कुनै पनि राजनीतिक दलको वास्तविक आधार शीर्ष नेतृत्व होइन, तल्लो तहमा निरन्तर सक्रिय रहने कार्यकर्ता हुन्। चुनावका बेला घरघर पुग्ने, आन्दोलनका बेला सडकमा उभिने, सङ्कटका बेला जनतासँग रहने र पार्टीको विचार समाजसम्म पुर्‍याउने जिम्मेवारी उनीहरूले नै वहन गर्छन्।

यदि यिनै कार्यकर्ताले आफ्नो योगदानको उचित सम्मान, सुन्ने संस्कृति र अवसरको निष्पक्ष व्यवस्था नपाएको महसुस गरे भने सङ्गठनको जरा कमजोर हुन थाल्छ। धेरै कार्यकर्ताको गुनासो यही छ कि सङ्घर्षको मूल्याङ्कनभन्दा पहुँचको प्रभाव बढी देखिन्छ। चाहे यो धारणा पूर्ण रूपमा सही होस् वा नहोस्, जनधारणा स्वयं राजनीतिक यथार्थ बन्छ।

त्यसैले सङ्गठनले केवल न्याय गर्न मात्र होइन, न्याय भएको अनुभूति पनि दिलाउनुपर्छ। आन्तरिक लोकतन्त्रको प्रश्न पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। लोकतन्त्रका लागि सङ्घर्ष गर्ने पार्टीभित्र निर्णय प्रक्रिया कति खुला, सहभागितामूलक र पारदर्शी छ भन्ने कुराले पार्टीको विश्वसनीयता निर्धारण गर्छ।

यदि तल्लो तहका सुझावहरू माथिसम्म पुग्न कठिन भयो, नीति निर्माणमा सीमित व्यक्तिको प्रभाव बढी भयो वा संस्थागत छलफलभन्दा अनौपचारिक शक्ति केन्द्रहरू प्रभावशाली देखिन थाले भने असन्तुष्टि स्वाभाविक रूपमा बढ्छ। लोकतान्त्रिक दलको बल निर्वाचन जित्नु मात्र होइन, आफ्नै सङ्गठनभित्र लोकतान्त्रिक संस्कारलाई जीवन्त राख्नु पनि हो।

आजको अर्को चुनौती सूचना प्रविधिको युगसँग सम्बन्धित छ। अहिलेका कार्यकर्ता र मतदाता दुवै पहिलेभन्दा धेरै सचेत, सूचना सम्पन्न र प्रश्न गर्ने स्वभावका छन्। सामाजिक सञ्जालले सूचना प्रवाहलाई तीव्र बनाएको छ। कुनै निर्णय, अभिव्यक्ति वा विवाद केही मिनेटमै देशभर फैलिन्छ। यस्तो अवस्थामा पारदर्शिता, छिटो संवाद र स्पष्ट नीति झन् आवश्यक हुन्छ।

यदि सङ्गठन समयानुकूल सञ्चार प्रणाली विकास गर्न असफल भयो भने अफवाह, भ्रम र अविश्वासले स्थान लिन सक्छ। त्यसैले आधुनिक सङ्गठन निर्माण केवल प्रविधिको प्रयोग होइन, विश्वास निर्माण गर्ने नयाँ संस्कृतिको विकास पनि हो। युवापुस्ताको अपेक्षा पनि विगतभन्दा धेरै फरक छ।

लोकतन्त्रको सौन्दर्य प्रतिनिधित्वमा मात्र होइन, निर्णय प्रक्रियामा समान सहभागितामा पनि निहित हुन्छ। अर्को गम्भीर प्रश्न सङ्गठनात्मक सक्रियताको हो।

आजका युवा केवल राजनीतिक नाराबाट प्रभावित हुँदैनन्। उनीहरू अवसर, क्षमता, परिणाम र उत्तरदायित्व खोज्छन्। उनीहरू आफ्नो योग्यताअनुसार योगदान दिन र नेतृत्वमा पुग्ने स्पष्ट बाटो चाहन्छन्। यदि उनीहरूले सङ्गठनमा भविष्य देखेनन् भने निष्क्रिय बन्छन् वा वैकल्पिक राजनीतिक शक्तितर्फ आकर्षित हुन्छन्।

त्यसैले युवालाई केवल कार्यक्रममा सहभागी गराउने होइन, नीति निर्माण, निर्णय प्रक्रिया र नेतृत्व विकासमा वास्तविक भूमिका दिन आवश्यक छ। युवालाई ‘भविष्यका नेता’ भनेर भाषण गर्नु पर्याप्त हुँदैन, वर्तमानमै जिम्मेवारी दिन सक्नुपर्छ।

महिलाको सहभागिता र समावेशी नेतृत्वको विषय पनि पुनर्जागरणसँग जोडिएको छ। नेपाली कांग्रेसले समावेशिताका लागि ऐतिहासिक भूमिका खेलेको भए पनि निर्णय गर्ने तहमा महिलाको प्रभावकारी उपस्थिति, दलित, जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम र पिछडिएका समुदायका सक्षम नेतृत्वलाई अवसर दिने विषयमा अझ धेरै काम गर्न बाँकी छ भन्ने आवाज सङ्गठनभित्रैबाट उठिरहेको छ।

लोकतन्त्रको सौन्दर्य प्रतिनिधित्वमा मात्र होइन, निर्णय प्रक्रियामा समान सहभागितामा पनि निहित हुन्छ। अर्को गम्भीर प्रश्न सङ्गठनात्मक सक्रियताको हो। कुनै समय गाउँ–गाउँमा वैचारिक प्रशिक्षण, नियमित बैठक, सामाजिक अभियान र जनसहभागितामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने परम्परा क्रमशः कमजोर भएको अनुभूति धेरैले गरेका छन्।

सङ्गठन चुनावका बेला मात्र सक्रिय देखिने र त्यसपछि निष्क्रिय हुने प्रवृत्तिले जनतासँगको सम्बन्ध कमजोर बनाउँछ। राजनीतिक दल केवल निर्वाचन जित्ने संयन्त्र होइन, समाजसँग निरन्तर संवाद गर्ने संस्था पनि हो। जनताको सुखदुःखमा निरन्तर उपस्थित हुने सङ्गठनमाथि नै दीर्घकालीन विश्वास निर्माण हुन्छ।

तर यी सबै चुनौतीबिच एउटा आशाको पक्ष पनि छ। नेपाली कांग्रेससँग आत्मसुधारको ऐतिहासिक क्षमता छ। यस पार्टीले निरङ्कुश शासनसँग सङ्घर्ष गर्दै अनेक सङ्कट पार गरेको छ। त्यसैले आजको चुनौती पनि असम्भव होइन। आवश्यकता केवल यति हो कि असन्तुष्टिलाई विद्रोहको आवाज होइन, सुधारको सन्देशका रूपमा सुनियोस्।

आलोचनालाई शत्रुताका रूपमा होइन, आत्मपरिवर्तनको अवसरका रूपमा ग्रहण गरियोस्। इतिहासले देखाएको छ– आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्ने संस्थालाई जनता दोस्रो अवसर दिन तयार हुन्छन्, तर आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्न नचाहने संस्थाबाट जनता बिस्तारै टाढिन्छन्। नेपाली कांग्रेसका संस्थापकहरूले सङ्गठनलाई व्यक्तिको वरिपरि होइन, विचारको वरिपरि निर्माण गरेका थिए। आज पुनः त्यही आधारमा फर्किनुपर्ने आवश्यकता छ।

गुटभन्दा संस्थालाई, पहुँचभन्दा योग्यतालाई, निष्ठाभन्दा क्षमतासहितको योगदानलाई, प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्यलाई र पदभन्दा सेवालाई प्राथमिकता दिन सकियो भने कांग्रेसभित्रको असन्तुष्टि नै पुनर्जागरणको ऊर्जा बन्न सक्छ। कुनै पनि नदीको पानी रोकिएपछि दुर्गन्ध आउँछ, बगिरहेपछि मात्र जीवन दिन्छ। सङ्गठन पनि त्यस्तै हो। संवाद, आत्मसमीक्षा, सुधार र नवीन सोचको प्रवाह निरन्तर रह्यो भने मात्र सङ्गठन जीवित रहन्छ।

आजको सबैभन्दा ठुलो प्रश्न कांग्रेस कमजोर भयो कि भएन भन्ने होइन। वास्तविक प्रश्न यो हो– के कांग्रेससँग आफूलाई फेरि बदल्ने साहस छ ? यदि उत्तर सकारात्मक आउँछ भने इतिहास फेरि एकपटक यस पार्टीलाई नयाँ भूमिका दिन तयार छ। किनकि जनताले पूर्णता खोज्दैनन्, इमानदारी खोज्छन्। गल्ती नगर्ने नेतृत्व होइन, गल्ती स्वीकार गरेर सुधार गर्ने नेतृत्व खोज्छन्। यही बाटो नै नेपाली कांग्रेसको पुनर्जागरणको पहिलो पाइला हुनेछ।

(क्रमशः...)